Author: Институт перевода Библии
Date: 2024-02-16T12:18:33.661304+00:00

ЦӀийи Икьрар: Керемат

ЦӀийи Икьрар: Керемат

1. Сифте гаф

1. Керемат

1. Пак Каламдин ктабар

2. Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

3. Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

4. Тафаватар

5. Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Федеральное агентство научных организаций

Институт языкознания Российской академии наук

Илимдин идарайрин федеральный агентство

Россиядин илимрин академиядин чӀалар чирдай Институт

ЦӀИЙИ ИКЬРАР

Пак Каламдин таржумайрин Институт

Москва-Баку 2018

ЦӀийи Икьрар

Лезги чӀалаз авунвай Пак Каламдин таржумайрин электронный ва аудио кӀалубар квевай Пак Каламдин таржумайрин Институтдин сайтдай жагъуриз жеда (https:
ibtrussia.org/media?id=LEZ)

ISBN 978-5-93943-258-0

© Институт перевода Библии, 2018

Сифте гаф

Сифте гаф

Пара кӀани кӀелзавайбур!

Куь вилик квайди лезги чӀалаз элкъуьрнавай ЦӀийи Икьрар я. ЦӀийи Икьрардикай ва вичик Таврат, Забур ва пайгъамбаррин ктабар акатзавай Сифтегьан Икьрардикай дуьньяда виридалайни гзаф кӀелзавай ктаб – Пак Калам – жезва.

ЦӀийи Икьрар санал кӀватӀнавай 27 ктабдикай: «Шад Хабардин» кьуд ктабдикай, «Илчийрин крарин» ктабдикай, илчийрин чарарикай ва пайгъамбарвилин «Керемат» ктабдикай арадал атанва.

Иса Месигьди Вичи гузвай чирвилериз «Шад Хабар» лугьузва. Иса Месигьдин уьмуьрдикай ва ада авур крарикай, Ада гайи чирвилерикай ва Ада къалурай аламатрикай, Адан кьиникьикай ва Адал чан хтуникай ихтилат авур инжилдарар тир МатӀаяни, Маркани, ЛукӀадини, Ягьядини гьакӀ лугьузва. Кьуд «Шад Хабар» сад садакай чеб кхьенвай саягъдалди ва инжилдарри Исадин уьмуьрдин гьи вакъиайриз сифте нубатда фикир гузватӀа, гьадалди чара жезва. ЯтӀани, абуру са куьналдини чпи чеб инкарзавач, аксина, Исадин уьмуьр ва Ада гайи чирвилер жуьреба-жуьре патарихъай аквадайвал ийизва.

Исади чилел тухвай уьмуьрдилай гуьгъуьниз Адан рекьел алайбур гзаф амукьна. Исадин кар давамарайбурун сифтегьан несилдин уьмуьрдикай «Илчийрин крар» ктабда ихтилатзава, ам «Шад Хабаррин» гуьгъуьнал алаз къвезва. Ам «Шад Хабаррикай» сад кхьей ЛукӀадин къелемдикай хкатнава. А ктабда къалурнавай гзаф вакъиаяр адаз вичин вилералди акунвай ва ада абура иштиракни авунвай. «Илчийрин крарин» кьилин игитрикай садбур Петруни Павел я, абур Исадин кар лап акьалтӀайдаказ давамарайбур я. Адакай хабар чукӀурун патал абуру гзаф зегьметар чӀугуна ва Адан къуватдин куьмекдалди пара аламатар къалурна. И ктабда Исадикай Шад хабар илчийрин куьмекдалди гьикӀ дуьньядиз чкӀанатӀа ихтилатзава.

Къадим девирда Исадин рекьел алайбуру мукьвал-мукьвал чпин тилмизриз чарар кхьиз, абур Исадин тербетдин гъавурда твадай, рикӀивай Аллагьдихъ иман ийизвай касди вич гьикӀ тухвана кӀандатӀа несигьатар гудай. Чав агакьнавай гьахьтин къанни са чарни ЦӀийи Икьрардик акатнава. Исадикай гзаф чириз кӀанзавайбур патал и чарари чӀехи итиж арадал гъизва, гьикӀ лагьайтӀа абурай Исадин кар давамарай лап сифтегьанбуру Ам кас хьиз ва Адан тербет гьикӀ кьабулзавайтӀа аквазва.

ЦӀийи Икьрардин эхиримжи ктаб – «Керемат», – вичин мана-метлебдал гьалтайла, пайгъамбарвилинди я. Ам регьятдиз кӀелиз жедач, ана инсаниятдин тарихда Аллагь аваз хьунин сир ахъайзавай гзаф кьадар шикилар гьалтзава, Аллагьди дуьньядиз ийидай дувандикай ва и дуьньядин чкадал хъсан ва даим дуьнья, вичиз «цӀийи цавни, цӀийи чил» лугьузвай дуьнья, къведайдакай лугьузва. Исадин рекьел алайбуру Ада чилел тухвай уьмуьрдин гуьгъуьнилай алатай са шумуд цӀуд йисарилай чпин аямдаррин ва иллаки гьукумрин патай душманвал гьиссзавай. А ктабдин макьсад – абурук руьгь кутун я. Ада къведай уьмуьрда хилас хьунин умуд гузва, ва гьавиляй а ктаб, вири ЦӀийи Икьрар хьиз, тек са сифте кӀелайбурухъ ваъ, гьакӀ чахъни виридахъ элкъвена кхьенвайди я.

ЦӀийи Икьрар къадим юнан чӀалал кхьенва ва гзаф сеферра гъилелди кхьин хъувунва. Гьа и кар себеб яз ЦӀийи Икьрардин ктабрин кхьинра сад садавай къакъатзавай чкаяр гьалтзава. И чаравилерик метлебдин жигьетдай чӀехи дегишвилер квач, ЦӀийи Икьрарда абур къадим гзаф маса ктабра авайдалай тӀимил я. Таржума ийидайла, бязи чкайрал чӀехи метлеб авачир чаравилер гьалтзава, и карди сифтегьан чешмедин чкадал юнан чӀалал кхьенвай гьи текстиникай менфят къачунватӀа, гьам къалурзава. Эхирда чна а чаравилерин сиягь гузва, квевай абур лезги текст муькуь таржумайрин текстерив гекъиг авуналди жагъуриз жеда.

Гьар са ктаб сифтегьан куьруь гьахьунилай гатӀун жезва. Ктабдин эхирдай квез гафарган жагъида. Ана ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай ва чпиз баянар гана кӀани, важиб авай гафаринни ибарайрин гъавурда твазва. Гафарганда чпин мана къалурзавай гафар текстина бицӀи гъетрен лишандалди къейд авунва. Ктабдин эхирда гьакӀ таблицаяр ва гьакӀни ЦӀийи Икьрардин вахтарин Фелистиндинни Мукьвал тир РагъэкъечӀдай патан картаяр ганва.

Таржумадин хъсан еридин заминвал таъминарун ва бинедин кхьинрин мана-метлеб дуьздаказ агакьарун патал, таржума Пак Каламдин текстерин таржумадиз кӀевелай герек тир са жерге илимдин уламрай акъатнава. Пак Каламдин таржумайрин Институтди акъуднавай амай вири ктабар хьиз, лезги чӀалаз авунвай таржума юнан чӀалан текстиниз баян гунин карда саналди вири халкьарин чӀалар патал кьабулнавай кӀалубрал амал ийизвайди я. Текстиниз баян гунин маса жуьреяр авай бязи чкайрал чна абурукай сад хкянава ва таржумадин муькуь жуьре кьилдин къейдера ганва.

И таржумадин бинеда юнан чӀалал кхьенвай текст ава. ЧӀалар жуьреба-жуьребур тирвиляй таржумадин нетижа гзаф крарилай аслу жезва. Таржумадин тегьердини тайин везифа кьиле тухузва. Урус чӀалаз элкъуьрнавай Пак Каламдин гьар жуьре таржумаяр гекъигуни кьилдин са чӀук таржума авун жуьреба-жуьре нетижайрал гъизвайди къалурун мумкин я. И таржума дуьзди яни-тушни чирун патал кьилди са урус тайин таржумадихъ галаз гекъигиз хьун мумкин туш. ЯтӀани, гекъиг авуналдини, мана-метлебдин бязи куьлуь-шуьлуьяр кьилди чӀукарай ачухариз жеда.

ЦӀийи Икьрар саки кьве агъзур йис идалай вилик кхьенвайди я. Гьа вахтарилай ам дуьньядин 1450 чӀалаз элкъуьрнава. Гила абурун арада лезги чӀални ава.

ЦӀийи Икьрар лезги халкьарин чӀалариз таржума авунихъ дерин тарих ава. 1996-йисуз гуржийрин алимриз Синайда авай Екатеринадин килисадай чи аямдин V ва VӀӀӀ лагьай асирра гъилелди кхьенвай гзаф ктабар жагъана. Абрурук Къавкъаздин алпан чӀаларикай сад тир къадим удин чӀалаз таржума авунвай ЦӀийи Икьрардин чӀукар авай кьве ктабни квай. Удин чӀал лезги чӀалахъ галаз бинедин кӀеви алакъада авай лап мукьва чӀаларикай сад я. И ктабри удин ва лезги маса халкьарин чӀалар вилик финин рекьерикай итиж гудай фикир арадал гъизва. Гъилелди авунвай и кхьинар кьилдин ктаб яз исятда чапдайни акъатнава. И ктабдин къене пата гьа ктабрай къачунвай чӀукарин шикилар ганва. Идалайни гъейри, гьа чӀукарилай ЦӀийи Икьрардин гьар са ктабдин сифте кьиляй кьилдин, гьа ктабриз талукь, са аят ганва. ЦӀийи Икьрардин вири таржума сагъдаказ амачирвиляй бязи ктабриз талукь аятар гудай мумкинвал хьанач.

Пак Каламдин таржумайрин Институт Пак Калам лезги чӀалаз элкъуьрунив 30 йис идалай вилик эгечӀна. Сифте яз акъудай ктабар «МатӀаялай атай Шад Хабардай чӀукар» (1990) ва «Маркалай атай Шад Хабар» (1996) я. Са кьадар вахт алатайла, 2004-йисуз «ЛукӀадилай атай Шад Хабар ва Илчийрин крар», ахпани «Пак Каламдин шикилар» (2009), «Рут, Эстер ва Юнус пайгъамбар» (2010) ва «Инжил (Кьуд Шад Хабар)» (2013) акъатна, гьакӀни 2013-йисуз «Пак Каламдин шикилар» ктабдин ванцикхьинар авуна.

Пак Каламдин таржумайрин Институтдин интернет-чинай (www.ibt.org.ru) Институтди акъуднавай жуьреба-жуьре ктабар жагъуриз жеда, абурук лезги чӀалалди акъатнавай ктабарни ква.

И ктабда чна текстина гьалтзавай ва чеб Азербайжанда авай лезги чӀалал рахазвайбуруз течизвай гафариз кьилди къейдер гузва.

Пак Каламдин таржумайрин Институтди ЦӀийи Икьрар лезги чӀалаз элкъуьрунал гзаф йисара кӀвалахай ксариз – таржума авурбуруз ва редакторриз, гьакӀни и таржума чапдай акъудуниз куьмек гайи вирибуруз рикӀин сидкьидай сагърай лугьузва.

Керемат

Керемат

1. Гьахьун

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

Гьахьун

Ягьядин Керемат

Гьахьун

И ктаб кхьей касдикай къадим вахтарилай инихъ гьуьжетар физва. Садбуру и ктаб илчи Ягьяди яни 4-Шад Хабарни пуд чар кхьей кас яз кьазвай инсанди, кхьенвайди яз гьисабзава. Амма кхьенвай къайдадалди и ктаб амайбуруз ухшар туш. Ам кхьенвай касдал Ягья тӀвар алатӀани ва ам иманийрин кӀватӀалдин кьилевайбурукай сад тиртӀани, маса касни хьун мумкин я. Ада и ктаб, вич ПӀатӀмус атӀадал суьргуьнда авайла, чи девирдин 90-йисара, инсаф авачиз иманийрин геле къекъвез хьайи Дамициан пачагьди агъавалзавай чӀавуз кхьена.

Ктабда сифте нубатда ГъвечӀиди тир Азияда (гилан Туьркияда) авай иманийрин кӀватӀалрихъ элкъвена рахазва. Ада азабрик акатнавайбуруз къведай вахтара вуч жедатӀа суалдиз жаваб гузва: Иса Месигь мад гъилера чилел хкведа, Аллагьдизни Адан халкьдиз акси хьайи виридан винел акьалтӀай гъалибвал къачуда ва Вичиз вафа хуьзвайбуруз эбеди савкьват гуда. Ктабда иманийрин кӀватӀалрин арадиз гьахьнавай тапан муаллимрикай лугьузвай тагькимарни ава.

И ктабди Сифтегьан Икьрарда авай пайгъамбаррин адет давамарзава, а пайгъамбарри рикӀел аламукьдай шикилралди чилин тарих куьтягь жедайдакай ва хъсанвал писвилел акьалтӀай жуьреда гъалиб жедайдакай лагьанай. И ктаб, ада гузвай баян кьиле гьакьун патал ва адан гъавурда акьун патал, ЦӀийи Икьрарда авай виридалайни четин ктаб я: ам шииратдин нехишрив, пайгъамбарвилерив ацӀанва, абур анжах идалай кьулухъ кьилиз акъатдайбур я.

1

ЭгечӀун

1^1Им Иса Месигьди чаз гайи керемат я. Ам Аллагьди и мукьвара вуч жедатӀа Вичин лукӀариз къалурун патал Исадиз Вичиз гайиди я. И керемат малаикдин куьмекдалди Аллагьди Вичин лукӀ Ягьядал агакьарна+. 2И ктабда Ягьяди вичиз акурдакай лугьузва. Им Месигь Исади инсанрин арада чукӀурай Аллагьдин Гафуникай Ягьяди авунвай шагьидвал я+.

3Пайгъамбарвилин и келимаяр кӀелзавай кас бахтавар я. Абуруз яб гузвай ва абурал амал ийизвай касни бахтавар я, вучиз лагьайтӀа и келимаяр кьилиз акъатдай вахт атана агакьзава+.

Ирид кӀватӀалдиз саламар

4Ягьядин патай Асия вилаятда авай иманийрин ирид кӀватӀалдиз: ДатӀана авай, хьайи ва хкведай Аллагьдин ва Адан тахтунин вилик квай ирид руьгьдин ва Иса Месигьдин патай квез берекат ва саламатвал хьурай+. 5-6Иса Месигь вафа гвай шагьид ва кьейибурукай чан хтай сифтегьанди ва чилин пачагьрин падишагь я. Адаз баркалла! Адаз чун гзаф кӀанда, Ада Вичин Иви авадаруналди чун гунагьрикай хкудна. Ада чакай Вичин Буба Аллагьдиз къуллугъда акъваздай пачагьарни хахамар авуна. Иса даим яз вири дуьньядин кьилел алаз хьурай! Амин+.

7Ингье, килиг:

Цифераллаз къведа Ам,
вилер авай гьар садаз Ам аквада,
хашуниз Ам ягъайбуруз аквада.

Вири халкьар Адан вилик ишеда.

РикӀивайни, гьа икӀ жеда. ГьакӀ хьурай!

8ДатӀана авай, хьайи, ва хкведай Ребби Аллагьди, вири дуьньядин Агъади лугьузва: «Зун Алфани Омега я».

ПӀатӀмусдал акурди ва ван хьайиди

9Зун куь стха Ягья я, ва гьавиляй зун Аллагьдин Пачагьлугъдин гьа куьн хьтин ватандаш я. Куьне хьиз, зани хажалатрикай пай къачунва ва абур эхзава. Аллагьдин Гафуникай инсанриз лагьайвиляй ва Иса Месигьдикай шагьидвал авурвиляй зун гьуьлел алай ПӀатӀмус тӀвар алай къураматдал акъудна+. 10Реббидин юкъуз, заз, Руьгьда аваз, зи кьулухъай, къаргъудай[*] къвезвайди хьиз, хци ван атана:+

11– Жуваз аквазвай кардикай ктабда кхьихь. А ктаб Эфес, Симуьрне, Пергам, Туьатира, Сердер, Филаделфи ва Ладикей шегьерра авай иманийрин ирид кӀватӀалдиз ракъура.

12Захъ галаз рахазвайди нин ван ятӀа лугьуз, зун кьулухъ элкъвена килигна. Заз къизилдин ирид чирагъган акуна+. 13Чирагъганрин юкьва Инсандин Хциз ухшар сад акъвазнавай. Адал яргъи аба алай, юкьвани къизилдин чӀул авай+. 14Адан кьилин чӀарар, лацу сар хьиз, жив хьиз лацу тир, Адан вилер цӀай кузвай цукӀвар хьиз тир+. 15Адан кӀвачер чатук кутуна ифена цӀарцӀар гузвай буьруьнждиз ухшар тир. Адан ван авахьзавай гур ятарин ван хьиз тир. 16Ада Вичин эрчӀи гъиле ирид гъед кьунвай. Адан сивяй кьве патайни хци тия авай тур экъечӀзавай. Адан чин частуниз акъатнавай рагъ хьиз тир+.

17Ам акурла, зун, кьейиди хьиз, Адан кӀвачерик ярх хьана. Ада зал Вичин эрчӀи гъил эцигна ва лагьана:

– КичӀе жемир, Зун Сифтегьанди ва Эхиримжиди+
18ва Чан Алайди я. Зун кьенвайди тир. Амма, ингье, килиг, Зал даиман чан хтанва. Ажал ва агъа дуьнья зи ихтиярда ава+. 19Вуч аватӀа ва идалай кьулухъ вуч жедатӀа, ваз аквада. Гьа икӀ, ваз вуч акуртӀа, гьадакай кхьихь. 20Зи эрчӀи гъиле авай ирид чирагъгандин сир вуч ятӀа лугьун За ваз. Ирид гъед иманийрин ирид кӀватӀалдин малаикар я. Ваз акур ирид чирагъган гьа иманийрин ирид кӀватӀал я.

2

Эфесда авай кӀватӀалдиз чар

2^1Эфес шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдиз кхьихь: «ЭрчӀи гъиле ирид гъед кьуна ирид чирагъгандин юкьва аваз Къекъвезвайда ваз икӀ лугьузва:+

2– Куь крар, куь зегьметар, куь сабур Заз чизва. Квевай чӀуру рекье авайбур эх тежедайдини Заз чида. Куьне „Чун илчияр я“ лугьуз, чеб илчияр туширбур синагъ авурла, абур квез тапархъанар яз жагъанай+. 3Куьне гзаф четинвилер эхна, куьне сабур хвена. Заз килигна куьне гзаф азиятар чӀугунатӀани, куьн къуватдай аватнач. Вири и крарни Заз чида. 4Амма са карда Зун квелай рази туш: гила квез Зун сифтедай хьиз кӀанзамач. 5Куьне куьн чӀуру тахьанмаз гьихьтинбур тиртӀа рикӀел хкваш. Туба ая, куьне эвелдай авур хьтин крар ая. Тийиз хьайитӀа, и Зун куь патав къведа ва куь чирагъган алай чкадилай алудда. 6Авайвал лагьайтӀа, куь хъсанвал ам я хьи, Заз такӀандай НикӀалан[*] терефдаррин крар квезни такӀанда. 7Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай: Аллагьдин женнетдин юкьвал алай уьмуьрдин тарцин бегьерар За Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар садав нез тада!»+

Симуьрнеда авай кӀватӀалдиз чар

8Симуьрне шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Эвелдай кьена, гила, ингье, чан хтанвай Сифтегьанда ва Эхиримжида икӀ лугьузва:+

9– Заз квехъ дерт-гъам авайди, куьн кесиб тирди чизва. Авайвал лагьайтӀа, квехъ девлет ава. Чпи чпикай „Чун чувудар я“ лугьудайбуру квекай чӀурукӀа ийизвай ихтилатарни Заз чида. Амма абур халисан чувудар туш, абур иблисдин межлисдиз кӀватӀ хьанвайбур я+. 10Куьне эхна кӀанзавай крарикай квез кичӀе жемир. Чир хьухь, куьн синагъ авун патал иблисди куь арадай са шумуд кас къазаматдиз вегьида. Са цӀуд юкъуз квез гъам-хажалат жеда. Рекьидалди Заз вафа хуьх, За квез эбеди уьмуьрдин таж гуда+.

11Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай: кьвед лагьай гъилера кьиникьикай Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай са касдизни зиян жедач»+.

Пергамда авай кӀватӀалдиз чар

12Пергам шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Кьве патайни хци тия авай тур гвайда икӀ лугьузва:+

13– Куьне иблисдин тахт[*] авай чкада уьмуьр тухузвайди Заз чизва. ГьакӀ ятӀани, куьн Заз мукьва яз ама. Иблис авай куь маканда Зи паталай вафа гваз шагьидвал авур АнтипӀ яна кьейи йикъарани куьне Закай кьил къакъуднач. И карни Заз чизва. 14Амма Зун квелай са бязи крара рази туш – ана квехъ Билъаман несигьатрал амалзавайбур ава: Билъама, лагьайтӀа, къадим вахтара Балакьав Исраилдин халкь рекьяй акъудиз туна. Абуруз бутриз авунвай къурбандар нез ва явавилер ийиз чирна+. 15Квехъни НикӀалан терефдаррин тарсар кьазвайбур ава+. 16Ша, куьне туба ая, гунагькарар жемир, тахьайтӀа, и мукьвара Зун куь патав къведа ва Зи мецин туруналди Зи Гафар чӀурзавайбурухъ галаз дяведиз экъечӀда+.

17Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай: Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудайдав За сир квай мангьудин дад акваз тада ва адаз За лацу къван багъишда. Къванцел садазни течидай цӀийи тӀвар кхьенваз жеда. Ам нин тӀвар ятӀа, анжах гьа къван гьатайдаз чир жеда»+.

Туьатирада авай кӀватӀалдиз чар

18Туьатира шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Кузвай цукӀвар хьтин вилер ва цӀарцӀар гузвай лацу буьруьнждиз ухшар кӀвачер авай Аллагьдин Хци икӀ лугьузва:+

19– Куь крар, куьне Заз къалурзавай куь муьгьуьббат, куьне Заз ийизвай къуллугъ, куьне Захъ ийизвай иман ва куь сабур Заз чизва. Куьне эхиримжи вахтара ийизвай крар зурба тирдини Заз чизва. Сифтедай Зи иман кьуна куьне авур крар акьван чӀехибур тушир.

20Амма Зун квелай рази туш: Язебел лугьудай са папа вич Аллагьдин мецелай рахазва лугьузва, Зи лукӀариз тапан несигьатар гузва, абур рекьяй акъудзава, абурув явавилер ийиз ва бутриз авунвай къурбандар нез тазва. Вуна лагьайтӀа, а папаз рехъ гузва+. 21За а папаз Аллагьдин рекьел атун патал вахт гана, амма адаз вичин рекьелай Аллагьдин рекьел къвез кӀанзавач+. 22Ингье За ам месиз язава. Адахъ галаз зинавал авурбуруни туба тавуртӀа, За гьабурузни чӀехи бедбахтвал ракъурда. 23За а папан пата авайбурувни ажал агакьарда. Гьа чӀавуз иманийрин вири кӀватӀалар Заз инсанрин рикӀерни абурун фикирар аквазвайди тирдан гъавурда Зун акьада. За гьар садав вичи авур крарин гьахъ агакьарда+. 24Куьне, Туьатирада авай муькуьбуру, а папа гузвай несигьатрал амал ийизвач. Иблисдин крарин тапан деринвилерни квез чизвач. Гьавиляй За квез лугьузва: За куьн мад кӀевера твадач. 25Анжах квехъ авай иман Зун къведалди кӀевиз яхъ+.

26Эхирдалди Зи къастунал амал авуна, иблисдал гъалибвилер къачудайбурув За халкьарин винел чӀехивал ийиз тада+. 27Абуру халкьарал ракьун чумахъ гъиле аваз агъавал ийида. Халкьар хъенчӀин къапар хьиз кӀус-кӀус жеда. 28Зи Бубадин патай гьукум Зи Гъилени гьакӀ гьатайди я. Гъалиб жедайдаз За экуьнин гъедни гуда.

29Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай»+.

3

Сердерда авай кӀватӀалдиз чар

3^1Сердер шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Аллагьдилай атанвай ирид руьгьни ирид гъед гвайда лугьузва:

– Заз куь крар чизва. Вирида квел чан аламайдай кьазва, амма куьн кьенва+. 2Ажалдин ахварай ават! Куь хкатзавай чан уьмуьрдив ахцӀура. Заз куь крарни Зи Аллагьдин вилик тамамбур яз аквазвач. 3Куьне гьихьтин весиятарни несигьатар кьабулнайтӀа, рикӀел хкваш, абур кьилиз акъуд, туба ая. Куьн уях тахьайтӀа, Зун чинебан угъри хьиз куь патав къведа. Гьи чӀавуз Зун куь патав къведатӀа, квез гьич чирни жедач+.

4Авайвал лагьайтӀа, вахъ Сердерда чеб чиркинарнавачир са шумуд кас ава. Абур лацу парталар алукӀна Захъ галаз къекъвез жеда. Абур и кардиз лайих я+. 5Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар сада лацу парталар алукӀда. За гьахьтиндан тӀвар уьмуьрдин ктабдай акъуддач. Зи Бубадин ва Адан малаикрин виликни За ам кьабулда, ам Зи рикӀ алай кас я лугьуда+.

6Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай»+.

Филаделфида авай кӀватӀалдиз чар

7Филаделфи шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь:

«Давуд пачагьдин куьлег гвайди атанва, а куьлегдив ахъа авур дапӀарар садавайни агал ийиз хъжедач. Гьа куьлег гвай Халисанда ва Пакда лугьузва квез:

8– Заз куь крар чизва. Ингье, За куьн патал ракӀар ахъайнава. Садавайни ам агализ жезвач. Квехъ чӀехи къуват авач, ятӀани куьне Зи Гаф кьуна, куьне Зи ТӀварцӀикай кьил къакъуднач. 9Ингье, чпи чпикай „Чун чувудар я“ лугьуз, амма чеб чувудар тушиз тапарзавайбур, иблисдин межлисдиз кӀватӀ хьанвайбур, атана куь кӀвачерив метӀерал акъвазвайвал ийида За. Абуруз Заз куьн кӀан хьанвайди чир жеда+.

10За квез „эха“ лагьана эмир гайила, куьне эхна. Гьавиляй чилин вири инсанар синагъ ийидай вахт атайла, За куьн къада-баладикай хуьда+. 11Зун гьа и мукьвара къведа. Садани куь таж чуьнуьх тийидайвал, жувахъ авай иман хуьх+. 12Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар садакай За Зи Бубадин КӀвале даяхдин гул ийида. Ам мад анай маса патахъ ахкъатдач. За адал Зи Аллагьдин ТӀвар, Зи Бубадин патавай цаварилай эвичӀзавай цӀийи Ярусалим шегьердин тӀвар ва зи цӀийи тӀвар кхьида+. 13Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай»+.

Ладикейда авай кӀватӀалдиз чар

14Ладикей шегьерда авай иманийрин кӀватӀалдин малаикдизни кхьихь: «Амин, яни Гьакъикъат тӀвар алайда, вафа гвай ва халисан шагьидди, Аллагьди халкь авунвай кьван затӀарин бине тирда икӀ лугьузва:+

15– Заз куь крар чизва. Куьн я къайи туш, я чими. Куьн къайи тиртӀа, ва я куьн чими тиртӀа, вуч хъсан тир! 16Амма куьн къуьруьгъуьм я. Куьн я чимини туш, я къайини. Гьавиляй За куь тӀвар Зи сивяй вегьида. 17Вучиз лагьайтӀа, куьне квекай „чахъ девлет ава, чаз са затӀни кими туш“ лугьузва. Амма квез куьн бахт авачирбур ва язухбур тирди, куьн са затӀни авачирбур, буьркьуьбур ва кьецӀилбур тирди чизвач+. 18За квез, квехъ девлет хьун патал, Завай михьи къизил маса къачу лугьузва. Куь кьецӀилвили квел гъизвай айиб таквадайвал За квез, Завай маса къачуна, лацу парталар алукӀун меслятзава. Куь вилеризни аквадайвал, абуруз, Завай маса къачуна, дарман квай гъуруш ягъ+.

19Заз кӀанибуруз За абурун рехнеяр къалурзава ва абуруз жазани гузва. ГьакӀ хьайила рикӀ хци хьухь ва туба ая+.

20Килиг гьа, Зун ракӀарихъ гала, За ракӀар гатазва: Зи ван хьана, ни Заз ракӀар ахъаяйтӀа, Зун гьадан кӀвализ гьахьда, За адахъ галаз санал фу неда, адани Захъ галаз неда+.

21Зун гьикӀ гъалиб хьанатӀа, гьикӀ Зи Бубадихъ галаз Адан тахтунал ацукьнатӀа, Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар садни За гьакӀ Зи патав ацукьарда+.

22Руьгьди иманийрин кӀватӀалриз вуч лугьузватӀа, япар авайбуруз ван атурай»+.

4

Цаварал Аллагьдиз къуллугъ авун

4^1Идалай кьулухъ заз цаварин ахъа ракӀар акуна. Виликдай зав рахай, къаргъудай къвезвай хьтин ванци Заз лагьана:

– Иниз хкаж хьухь, за ваз идалай кьулухъ вуч хьана кӀандатӀа къалурда+.

2Зак садлагьана Руьгь акатна. Заз цаварал алай чӀехи тахт ва тахтунал Ацукьнавайди акуна+. 3ЧӀехи тахтуна Ацукьнавайда къацу яспис ва яру сардис лугьудай багьа къашари гудай хьтин нурар чукӀурзавай. ЧӀехи тахт къацу зумруд лугьудай багьа къашуни чукӀурдай хьтин нурарин хважамжамди элкъуьрна кьунвай. 4ЧӀехи тахт къанни кьуд гъвечӀи тахтунин юкьва авай. А тахтарал къанни кьуд агъсакъал ацукьнавай. Абурал лацу парталар, кьилерални къизилдин тажар алай+. 5ЧӀехи тахтунилай цӀайлапанарни къукърумар, гьарай-эвер алахьзавай. Адан вилик ирид чирагъ кузвай. Абур Аллагьдин ирид руьгь тир+. 6ЧӀехи тахтунин вилик буьлуьл[*] хьтин михьи гьуьлуьз ухшарди квай. ЧӀехи тахтунин кьуд патахъай чан алай кьуд затӀ галай. Абуруз виликайни вилер авай, кьулухъайни+. 7Чан алай сад лагьай затӀ асландиз, кьвед лагьайди данадиз ухшар тир. Чан алай пуд лагьай затӀунихъ инсандин хьтин чин авай, кьуд лагьайди лув гузвай лекь хьиз аквазвай. 8Чан алай гьар са затӀунихъ ругуд лув квай, луварин кӀаникайни винелай гзаф вилер авай. Чан алай кьуд затӀари юкъуз-йифиз датӀана лугьузва:

– Пак я, Пак я, Агъа вири дуьньядин,
чи Пак Ребби я Ам. Аллагь датӀана
Хьайиди я, авазва Ам, хкведа.

9Чан алай затӀари тахтунал Ацукьнавайдаз, Мидаим Чан Алайдаз шукурар, гьуьрметар ийидайла, Адаз тарифдин гафар лугьудайла, 10Тахтунал Ацукьнавайдан вилик къанни кьуд агъсакъал метӀерал акъваззава, эбеди чан алай Адаз икрам ийизва, чпин кьилерал алай тажар чӀехи тахтунин вилик эцигиз, икӀ лугьузва:

11– Ребби Аллагь, Вун шукурар, гьуьрметар,
гьакӀни гьукум кьабулуниз лайих я,
куьз лагьайтӀа вири Вуна халкьнава,
Ви къастуни гъанва вири арадал,
виридал чан гъанвайдини са Вун я+.

5

Кхьинар алай къаргъу ва Аллагьдин КӀел

5^1Ахпа заз тахтуна Ацукьнавайдан эрчӀи гъиле кхьинар алай къаргъу аваз акуна. Къаргъудин къенени, винелни кхьинар авунвай. Ам ирид муьгьуьр яна агалнавай+. 2Заз зурба са малаикни акуна.

– И къаргъудал алай муьгьуьрар алудуниз ва ам ахъаюниз вуж лайих я? – лагьана ада кӀеви ванцелди.

3Я цаварал алай, я чилерал алай, я чилерин кӀаник квай садавайни ахъайна къаргъудиз килигиз жезвачир. 4Къаргъу ахъайна кӀелиз кьванни жедай лайих авай кас хьанач лугьуз, зун рикӀ хъуткьуниз шехьна. 5А чӀавуз агъсакъалрикай сада заз лагьана:

– Шехьмир! Ингье, Ягьудан тайифадикай тир Аслан, вични Давудан дувандилай ЭкъечӀнавайди гъалиб хьанва. Адавай и къаргъу алай ирид муьгьуьр алудна ам ахъайиз жеда+.

6Заз къурбанд авунвай хьтин кӀел акуна. Ам тахтунин патав чан алай кьуд затӀунин ва агъсакъалрин юкьва акъвазнавай. Адахъ ирид карч ва ирид вил авай. Ирид вил Аллагьдин ирид руьгь тир. Абур Аллагьди чилел ракъурнавайбур тир+. 7КӀеле атана тахтуна Ацукьнавайдан эрчӀи гъиляй къаргъу къачуна. 8Ада къаргъу къачурла, чан алай кьуд затӀни къанни кьуд агъсакъал КӀелен вилик метӀерал акъвазна. Абурув гьар садав са арфани атиррив ацӀанвай къизилдин сукӀра гвай. Атирар – Аллагьдиз талукьбурун дуьаяр тир+. 9Чан алай кьуд затӀунин агъсакъалри цӀийи мани лагьана:

Къаргъу къачуз, адал алай муьгьуьрар
алуд ийиз лайихди са Вун я,
куьз лагьайтӀа Вун къурбанддиз акъудна.
Гьар са чӀал гвай халкьарикай, тухумдай,
тайифадай Вуна Жуван Ивидихъ
Аллагь патал инсанарни къачуна,+
10абурукай къуллугъдай чи Аллагьдиз
пачагьарни хахамарни авуна,
Ва пачагьвал абуру чилел ийида+.

11Заз тахт, чан алай кьуд затӀ ва агъсакъалар юкьва туна акъвазнавай гзаф малаикар акуна, абурун ванер атана. Абурун кьадарни лап тежер кьван гзаф хьанвай, агъзур агъзурдав кьван агакьнавай+. 12Абуру кӀеви ванцелди лугьузвай:

– Къурбанднавай и КӀел гзаф зурба я,
ава Адахъ девлет, камал, къуватни,
чна Адаз гьуьрметзава рикӀивай,
шукурзава, Адан тариф ийизва+.

13Заз цаварал алай, чилерал алай, чилерин кӀаник квай, гьуьлерал алай вирида икӀ лугьудай ван атана:

– Ацукьнавайдаз тахтунал ва КӀелез
Шукур хьурай, абуруз гьуьрмет авурай,
Абурун тариф авурай ва алаз хьуй
Чилин-цавун кьилел абур датӀана!+

14Чан алай кьуд затӀуни «амин» лагьана. Къанни кьуд агъсакъал метӀерал акъвазна ва абуру тахтуна Ацукьнавайдаз икрам авуна+.

6

Сифтегьан ругуд муьгьуьр алудун

6^1Заз КӀеле къаргъудал алай ирид муьгьуьрдикай сад лагьайди алудайди акуна. Заз чан алай кьуд затӀуникай сада цавун къукърумрин ванцелди икӀ лугьузвай ван атана:

– Инал ша!+

2Ингье, заз лацу шив акуна, адал гъиле чемерукӀ авай сад ацукьнавай. Мияхдиз[*] пачагьдин тажни гана. Ам гъалиб хьанвайди хьиз атанай. Ам гъалибвал къачуз атанвай.

3КӀеле кьвед лагьай муьгьуьр алудайла, заз чан алай кьвед лагьай затӀунин ван атана.

– Инал ша!

4Гила цӀай хьтин куьрен шив атана. Адал ацукьнавайдаз чилел инсанри сада сад рекьиз дявеяр ийидай ихтияр гана. Адан гъиле чӀехи турни туна+.

5КӀеле пуд лагьай муьгьуьр алудайла, заз чан алай пуд лагьай затӀунин ван атана:

– Инал ша!

Ингье, заз чӀулав шив акуна. Адал миях алай. Адан гъиле терезар авай. 6Заз чан алай кьуд затӀунин арадай ихьтин ван атана:

– Са йикъан гьакъидин къимет – са киле къуьл хьурай; са йикъан гьакъидин къимет – тек пуд киле мух хьурай! Зейтун тарар[*] авай чкаярни ципицӀбагълар барбатӀ мийир!+

7КӀеле кьуд лагьай муьгьуьр алудайла, заз чан алай кьуд лагьай затӀунин ван атана:

– Инал ша!

8Ингье, заз мейитдин ранг алай шив акуна, адал Ажал тӀвар алай сад ацукьнавай. Адан гуьгъуьналлаз агъа дуьнья къвезвай. Абуруз кьведаз чилин инсанрин кьудай са пай туруналди ва кашалди, азарралди ва ничхиррин къармахралди тергдай ихтиярар гана+.

9КӀеле вад лагьай муьгьуьр алудайла, заз къурбангандин[*] кӀаник квай руьгьер акуна. Абур Аллагьдин Гафуникай шагьидвал авурвиляй яна кьейибурун руьгьер тир+. 10Руьгьери кӀеви ванцелди цӀугъ авуна:

– Я Вири Ихтияррин Иеси! Я Пакди ва Халисанди. Чилел чи иви авадарай инсанрин дуван тавуна ва абурулай кьисас къахчун тавуна Вун гьикьван чӀавалди акъвазда+?

11Ягъна кьейибурув гьар садав лацу парталар вугана. Абуруз чилел аламай чпин юлдашрикай, стхайрикай ва вахарикай, са кьадарбур яна рекьидалди са тӀимил вахтунда секин хьана акъваз лагьана+.

12Заз КӀеле ругуд лагьай муьгьуьр алудайди акуна. ЧӀехи залзала хьана, рагъ, ших хьиз, чӀулав хьана, ацӀай варзни, иви хьиз, – яру+. 13Гъетер цавай чилел аватна, налугьуди гару юзурзавай инжилдин тарци вичин чранвачир инжилар гадарзава. 14Цав къаргъу хьтиндаз элкъвена. Дагъларни гьуьлерал алай къураматар алай чкадилай юзана+. 15Чилин пачагьар, везир-векилар, девлет авайбур, кьушунрин кьилевайбур, къуват авайбур, гьар са лукӀ ва азад инсан магъарайрани дагъларин хъиткьерра чуьнуьх хьана. 16Абуру дагъларизни къванериз лугьузвай:

– Чи винел ават. Чун тахтуна Ацукьнавайдан вилерикай ва КӀелез атанвай хъилекай кӀев ая+. 17Тахтунал Ацукьнавайдаз ва КӀелез хъел къведай чӀехи югъ алукьнава. Нивай а хъилен вилик акъвазиз жеда кьван?

7

Тахтунин ва КӀелен вилик гзаф халкь кӀватӀ хьун

7^1Ахпа заз чилин кьуд пипӀел акъвазнавай кьуд малаик акуна. Я чилел, я гьуьлел, я са тарцел гзаф гар тахьун патал абуру чилин кьуд патай къвезвай кьуд гар кьуна акъвазарнавай. 2Заз рагъэкъечӀдай патай хкаж жезвай маса малаик акуна. Адав чан алай Аллагьдин тагъма гвай. Чилизни гьуьлуьз зиянар гунин ихтияр гвай и кьуд малаикдиз ада кӀевиз гьарайна:

3– Чи Аллагьдин лукӀарин пелерал тагъма гьалч тавунмаз я чилиз, я гьуьлуьз, я тарариз зиянар гумир+.

4Заз пелел тагъма гьалчайбурун кьадар гьикьван ятӀа ван хьана: Исраилдин вири тайифайрин веледрикай тир абурун кьадар вишни яхцӀурни кьуд агъзур хьанвай.

5Ягьудан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Рувенан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Гадан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
6Ашеран тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,

Нифталидин тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,

Манашедин тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
7Шимунан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Левидин тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,
Исахаран тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,

8Забулунан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,

Юсуфан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал,

Бунъяминан тайифадикай цӀикьвед агъзур касдал тагъма гьалчнавай.

9Ахпа ингье заз лап гзаф инсанар акуна. Абурун кьадар садавайни гьисабиз жедачир. Абур чилин вири тайифайрикайни тухумрикай, гьар жуьредин чӀаларал рахазвай халкьарикай тир. Абур лацу парталар алаз, гъилера хурмадин тарцин хилер аваз ЧӀехи тахтунин ва КӀелен вилик акъвазнавай+. 10КӀеви ванцелди абуру лугьузвай:

– Тахтуна ацукьнавай чи Аллагьди ва КӀеле вири хиласда+.

11Вири малаикри тахтни агъсакъаларни чан алай кьуд затӀ элкъуьрна юкьва тунвай. Абуру тахтунин вилик метӀерал акъвазна, чинар агъуз ийиз Аллагьдиз икрамна+.

12– Амин! – лагьана абуру.

– Камал, къуват Авайди я, баркаллани Алайди я,
зурбани я Аллагь чи.

Чна Адан тарифзава, Адаз шукур ийизва,
чна Адаз гьуьрметар ийизва даим. Амин+.

13Агъсакъалрикай сада завай хабар кьуна:

– И лацу парталар алайбур вужар я? Абур гьинай атанвайбур я?

14– Заз чидач, ваз чизва, зи агъа, – лагьана за.

– Абур чӀехи азиятрай акъатнавайбур я, – лагьана ада. – Абуру чпин парталар КӀелен Ивидай чуьхвена ва пекер михьи-лацу хьана+.

15ГьакӀ тирвиляй къе Аллагьдин тахтунин
вилик абур акъвазнава. Абуру
гьам юкъузни, гьам йифизни Аллагьдиз
къуллугъзава Ибадатханада.
Тахтунавай Падишагьди абурун
кьилел Вичин экуь чардах ахъайда.
16Абуруз чир хъжедач каш вуч ятӀа,
я абур мад хъжедач цихъ гьарарат,
я ракъини, я зегьемди хкудач,
17куьз лагьайтӀа пак тахтунин юкьваллай
абур хуьда, абур тухуда
уьмуьр гудай ятар авай булахрал.
Абурун гьар са стӀални накъвадин
вилерилай михь ийида Аллагьди+.

8

Ирид лагьай муьгьуьр ва ирид малаик

8^1КӀеле ирид лагьай муьгьуьр алудайла, цаварал са зур сятда кьван секинвал акьалтна+. 2Заз Аллагьдин вилик акъвазнавай ирид малаик акуна. Абурув гьар садав са къаргъу вугана+. 3Ахпа са маса малаик атана, къурбангандин вилик акъвазна. Адан гъиле атирар кудай сукӀра авай. Адав са гзаф атирарни вугана. Ада атирар Аллагьдиз талукьбурун дуьаярни галаз тахтунин вилик квай къизилдин къурбангандал эцигна+. 4Атирар кана акъатзавай гум Аллагьдиз талукь ксарин дуьайрихъ галаз малаикдин гъиле авай сукӀрадай Аллагьдин вилик хкаж хьана+. 5Малаикди атирар кузвай сукӀра хкажна, ам къурбангандилай къачунвай кузвай цукӀварив ацӀурна, ахпа абур чилел ичӀирна. Гьа чӀавуз гьарай-эвер акъатна, къукърумарни цӀайлапанар яна. Чилел залзала хьана+.

Сифтегьан ругуд къаргъу

6Гьар садав са къаргъу гвай ирид малаик къаргъуяр ягъиз гьазур хьана.

7Сад лагьай малаикди къаргъу яна. Иви какахьнавай харни цӀай акъатна чилел авахьна. Чилин пудай са паюнал алай тарарни къацу векь кана+.

8Кьвед лагьай малаикди къаргъу яна. ЦӀай кьуна кузвай чӀехи дагъ гьуьлуьз аватна. Гьуьлуьн пудай са паюникай иви хьана+. 9Гьуьле уьмуьр тухузвай чан алай кьван гьайванрин пудай са пай кьена, гимийрин пудай са пайни терг хьана.

10Пуд лагьай малаикди къаргъу яна. Кузвай чирагъдиз ухшар чӀехи гъед цавай аватна. Ам вацӀарин ва булахрин пудай са паюнал алукьна+. 11И гъетрен тӀварни Явшан тир. Пудай са пай вацӀарани булахра авай яд явшан хьиз туькьуьл хьана. Туькьуьл хьайи яд хъвайивиляй гзаф инсанар кьена.

12Кьуд лагьай малаикди къаргъу яна. Ракъининни, вацранни, гъетеринни пудай са пай кьуна. Абур мичӀи хьана. Йикъан пудай са пай экуьникай магьрум хьана, йифен пудай са паюна вацрани гъетери экв ганач+.

13Заз цавун юкьвай тӀуз лув гузвай лекь акуна ва адан ван хьана.

– Гуж я, гуж я, гуж я чилел уьмуьр тухузвай квез муькуь пуд малаикдин къаргъуйрин ванери ийидайди! – лагьана ада кӀеви ванцелди.

9

9^1Вад лагьай малаикди къаргъу яна. Заз цавай чилел аватай гъед акуна. Малаикдив гургусдин[*] куьлег вуганвай+. 2Ада гургусдин къуй ахъайна. Анай чӀехи пичинай хьиз гум акъатна. Гургусдай акъатай гумадик рагъ ва гьава чӀулав хьана. 3Гумадай гзаф цицӀерин лужар акъатна чилел фена. Абуруз акьрабриз авай хьтин къуват гана+. 4ЦицӀериз я чилин векьериз, я маса къацу векьиз-кьалаз, я са тарциз зиян гумир лагьана, зиянар гуз хьайитӀа, анжах пелерал Аллагьдин тагъма алачир инсанриз це лагьана+. 5ЦицӀериз ахьтин инсанар рекьидай ваъ, анжах вад вацран къене абуруз азаб-азият ийидай ихтияр гана. ЦицӀери гудай азабар акьрабди хуз гайидай я. 6А йикъара инсанар чпин ажалдихъ къекъвез жеда, амма абуруз жагъидач. Абуруз чеб кьена кӀан жеда, амма ажал абурукай катда. 7Чпин акунралди цицӀерин луж дяведиз гьазурнавай шиверин рамагдиз ухшар тир; цицӀерин кьилерал къизилдин тажар хьтинбур алай, абурун чинар, лагьайтӀа, инсанрин чинриз ухшар тир. 8Абурун чӀарар папан чӀарар хьиз тир, сарар асландин кӀирериз ухшар тир. 9Абурал ракьукай авунвай хьтин кьеркьер алай. Абурун луварин ван дяведиз физвай шиверихъ галай дапурагрин чархарин ван хьиз тир.

10ЦицӀерин тумарихъ, акьрабрин тумарихъ хьиз, хузар авай. ЦицӀериз вад вацран къене инсанриз зиянар гунин ихтияр ганвай.

11ЦицӀерин кьиле гургусдин пачагьвалзавай малаик авай. Адан тӀвар чувуд чӀалалди Абадан, юнан чӀалалдини Апалуьн тир. Яни Тергдайди.

12Сад лагьай гуж алатна. Ингье гила адан гуьгъуьналлаз мад кьве гуж къведа+.

13Ругуд лагьай малаикди къаргъу яна. Заз Аллагьдин вилик квай къурбангандин кьуд крчунилай къвезвай са ван атана+. 14А ванци къаргъу гвай ругуд лагьай малаикдиз лагьана:

– ЧӀехи Эфрат вацӀун патав кутӀуннавай кьуд малаик ахъая+. 15Инсанрин пудай са пай терг ийиз эгечӀдай сят ва югъ, варз ва йис патал гьазурнавай кьуд малаикни ахъайна. 16Эфратдин патавай шиверал алайбурун кьушун экъечӀна. Заз аскеррин кьадар гьикьван ятӀа ван хьана. Абуруз кьадар авачир. 17Заз шиверни мияхар ихьтинбур яз акуна: мияхрал цӀай хьтин яру, мичӀи-вили ва гугурт хьиз хъипи кьеркьер алай. Шиверин кьилер асланрин кьилер хьиз тир. Абурун сиверай цӀайни, гугуртни гум акъатзавай. 18И пуд завалдик, шиверин сиверай акъатзавай цӀукни, гумадикни гугуртдик инсанрин пудай са пай телеф хьана. 19Шиверин къуват, лагьайтӀа, абурун сиверани тумара авай. Абурун тумарин чкадал гъуьлягъар алай. Шивери гъуьлягърин кьилералди зиянар гузвай. 20И завалрик кьин тавур инсанри чпи туькӀуьрай бутриз икрам ийизмай. Абуру са затӀни таквадай, са куьнинни ван текъведай, я къекъвезни тежедай бутриз, къизилдикай, гимишдикай, буьруьнждикай, къванцикай ва кӀарасдикай авунвай бутриз ва чӀуру жинерриз къуллугъзамай+. 21А инсанри маса ксар ягъиз рекьин, суьгьуьрчивилер, явавилер, угъривилер авун акъвазарнавачир+.

10

ГъвечӀи ктаб гъилевай малаик

10^1Заз циф галчукна цавай эвичӀзавай къуват авай са маса малаик акуна. Адан кьилел хважамжам алай. Адан чин рагъ хьиз тир. Адан кӀвачер цӀай кьуна кузвай гулар хьиз аквазвай+. 2Адан гъиле гъвечӀи ахъа ктаб авай. Ада вичин эрчӀи кӀвач гьуьлел, чапла кӀвачни чилел эцигна. 3Ада, асланди хьиз, кӀеви ванцелди гьарайна. Адан гьарайдиз цавун ирид къукърумди жаваб хгана. 4Ирид къукърум рахайла, зун кхьиз гьазур хьана. Амма цаварилай зав са ван агакьна:

– Ирид къукърумди вуч лагьанатӀа жуван къене хуьх, кхьимир+.

5Заз гьуьлени чилел акъвазнаваз акур малаикди эрчӀи гъил цавуз хкажна, 6цаварни ва цавара вуч аватӀа, чилни ва чилел вуч алатӀа, гьуьлни ва гьуьле вуч аватӀа Вири Халкь Авур Даим Уьмуьр Тухузвайдал кьин кьаз лагьана:

– Вахт атана алукьнава. 7Ирид лагьай малаикди къаргъу ягъайла, Аллагьди Вичиз къуллугъзавай пайгъамбарриз гайи муштулухра лагьанвайвал, Ада сир кутунвай къаст кьилиз акъатда+.

8Заз цавалай атай ван мад гъилера захъ галаз рахана.

– Алад, – лагьана ада, – фена, гьуьлелни чилел акъвазнавай малаикдин гъилевай ахъа ктаб къачу.

9Малаикдин патав фена, за лагьана:

– Зав ктаб гице.

– Къачуна, ам неъ, – лагьана ада. – Ам ви руфуна туькьуьл хьайитӀани, ви мецел ам, вирт хьиз, ширин жеда.

10За малаикдин гъиляй ктаб къачуна тӀуьна. Ам зи мецел, вирт хьиз, ширин тир. Амма зи руфуна ам туькьуьл хьана. 11И чӀавуз заз лагьана:

– Жуьреба-жуьре чӀаларал рахазвай халкьарин, тайифайрин ва пачагьрин кьилел вуч къведатӀа, къедлай кьулухъ вуна мад пайгъамбарди хьиз лугьуда.

11

Кьве шагьид

11^1Зав яргъи лаш хьтин аса вугана ва лагьана:

– Къарагъ, фена, Аллагьдин Ибадатханани къурбанган алцум ая. Ибадатханада икрам ийизвайбур гьисаба+. 2Ибадатханадин къеце патан гъен тур, ам алцум мийир. Анаг маса халкьарин ихтиярда тунва. Абуру яхцӀурни кьве вацран муьгьлетда Пак Шегьердиз кӀур яда+. 3За зи кьве шагьиддиз Зи мецелай рахадай ихтияр гуда. Абуру рекъинай ягъ тавунвай сарикай хранвай парталар алаз агъзурни кьве вишни пудкъад юкъуз пайгъамбарвал ийида.

4И кьве шагьид – зейтундин кьве тарни я, кьве чирагъганни я. Абур кьведни вири дуьньядин пачагь тир Аллагьдин вилик акъвазнава. 5Садаз абурун хатур хаз кӀан хьайитӀа, абурун сивяй цӀай акъатда, цӀу абурун душманар туькьуьнда. Сада абурун хатур хайитӀа, а кас гьа и За лагьайвал рекьида. 6Абуру пайгъамбарвал ийидай йикъара марф къун тавун патал, абуруз цав агалдай ихтияр ава. Вири ятарни абурун ихтиярда ава. Абуруз чпиз кӀан хьайи гьи чӀавуз хьайитӀани ятар ивидиз элкъуьрдай ва чил жуьреба-жуьре завалралди акӀажардай ихтияр ава+. 7Абуру чпин шагьидвал авуна куьтягьайла, гургусдай[*] ничхир экъечӀда. Ничхирди абурал вегьида ва гъалиб жеда. Ада абур рекьида+. 8Ада абурун мейитар чӀехи шегьердин куьчедал тада. А шегьерда чи Реббини хашуниз янай. А шегьердиз шартӀуналди Садум ва я Мисри лугьуз жеда. 9Гьар жуьре чӀаларал рахазвай халкьарикай, тухумрикай, тайифайрикай тир инсанар пуд югъни зура абурун мейитриз килигиз жеда ва абур кучукиз тадач. 10Чилел алай инсанар и кардал шад жеда ва абуру хвешивилер ийида, сада садаз савкьватар ракъурда, вучиз лагьайтӀа и кьве пайгъамбарди чилел алайбуруз азабар ганай.

11Амма пуд югъни зуралай кьенвайбурук Аллагьди ракъурнавай чан хкидай руьгь акатна. Абур кьведни кӀвачел къарагъна. Абуруз килигзавайбурук зурба кичӀ акатна+. 12Кьве шагьиддиз цаварилай ван хьана:

– Иниз хкаж хьухь.

Абур цифедаллаз цавуз хкаж хьана. Душманар абуруз килигиз амай+. 13Гьа чӀавуз зурба залзала хьана. Шегьердин цӀудай са пай чкӀана. Залзаладик ирид агъзур кас телеф хьана. Амай инсанрик кичӀ акатна. Абуру Аллагьдиз шукурар авуна+.

14Кьвед лагьай гуж алатна. Ингье фад-фад пуд лагьай гуж къвезва+.

Ирид лагьай къаргъу

15Ирид лагьай малаикди къаргъу яна. Цавай кӀеви ванери лагьана:

– Дуьньядикай Чи Реббидини Адан Месигьди пачагьвалдай вилаят хьанва. Абуру даим яз чил-цав идара ийида+.

16Аллагьдин вилик квай тахтарал алай къанни кьуд агъсакъални метӀерал акъвазна. Абуру чинар агъузна Аллагьдиз икрам ийиз+
17лагьана:

– Ребби Аллагь, Агъа вири дуьньядин,
шукурзава, икрамзава чна Ваз,
Вун датӀана хьанай, къени авазва.
Ви гьукумни къе Ви Гъиле гьатнава.
На пачагьвал ийидай вахт атана+.
18Халкьар пехъи хьанва, абур дили я.
Гила ваз хъел къведай вахтни атанва,
кьейибурун дуван Вуна ийида,
Ви лукӀарив – пайгъамбаррив, Аллагьдиз
талукьбурув, гьардав, Вахъай кичӀе тир,
гъвечӀибурув, чӀехибурув, гьар садав
чпин гьакъи агакьардай вахт хьанва.
Исятда чил терг ийизвай инсанар
чеб дуьньядай терг ийир вахт атанва+.

19Аллагьдин цава авай Ибадатхана ахъа хьана. Виридаз Ибадатханада авай Адан весийрин сандух акуна. ЦӀайлапанар яна. Гьарай-эвер акъатна. Цавари къукърумарна. Чилерал залзала хьана. Зурба хар къвана+.

12

Са пабни аждагьан

12^1Цавал са чӀехи кардикай хабар гудай ишара акьалтна. Ам рагъ алукӀнавай папан шикилда авай. Папан кӀвачерик варз квай, адан кьилел цӀикьвед гъед авай таж алай+. 2Ам кӀвачел залан тир. Аял хадалди вилик жедай азабди гузвай тӀалдик папа гьарайзавай. 3Цавал са маса ишарани акьалтна. Ам са чӀехи яру аждагьандин шикилда авай. Аждагьандал ирид кьилни цӀуд карч алай, гьар са кьилел са таж алай+. 4Адан тумуни цавалай гъетерин пудай са пай шутхунна, чилел гадарна. Аждагьан аял хазвай папан вилик акъвазна. Папа аял хунни кумаз аждагьандиз адан таза аял нез кӀанзавай. 5Папа гада хана. Аялди гъиле ракьун аса кьуна вири халкьарал пачагьвал авуна кӀанзавай. Папан аял Аллагьди Вичин тахтунин патав хутахна+. 6Паб аждагьандикай кьурумдиз катна. Ана Аллагьди адаз чка гьазурнавай. Ана агъзурни кьве вишни пудкъад юкъуз папан къайгъу чӀугун лазим тир+.

7Ахпа цаварал дяве хьана. Мукаила ва адан малаикри аждагьандин аксина гьужумна. Аждагьан ва адан малаикар атӀабурун аксина экъечӀна+
8ва кӀаник акатна. Аждагьан ва адан малаикар цаварилай чукурна. 9Аждагьан, лагьайтӀа, къадим гъуьлягъ[*] я. Адаз иблис ва я шейтӀан лугьузва. Ада вири алем алцурарзава. Ам чилел гадарна, адахъ галаз адан малаикарни гадарна+. 10А чӀавуз заз цавай кӀеви ван атана:

– Ингье гила хиласвални атанва.
Аллагьдин гуж гъалиб хьанва. Пачагьвал
чи Аллагьди ийидай чӀав атанва,
алукьнава гьукум Адан Месигьдин.
Аллагьдиз чи стхайрилай-вахарлай
гьам юкъуз, гьам йифиз фитне авурди
гадарнава чилерал.
11Ва абуру

КӀелен Иви къурбанд яз гуналди
чпин шагьидвилелди
аждагьандал гъалибвал къачуна.
Адаз вафани хуьнин хатурдай,
чпин чанни гуз гьич гьайиф атанач+.
12ГьакӀ хьайила, шад хьухь, цавар ва ана
уьмуьр тухуз авайбур! Эй, алайбур
чилерални гьуьлерал, квез жедайди
гуж я, гуж я, куьз лагьайтӀа куь патав
хъел атанвай вичиз пара писдаказ
иблис агъуз эвичӀнава. Чизава
адаз вичиз тӀимил вахт амайди!

13Аждагьандиз вич чилел гадарнавайди акурла, ам гада ханвай папан геле къекъвез эгечӀна. 14Папавай аждагьандин хурукай кьурумдиз вичиз гьазурнавай чкадиз лув гуз жедайвал, адаз чӀехи лекьрен кьве лув гана. Ана Аллагьди са йисуз, кьве йисуз ва зур йисуз папан къайгъу чӀугун лазим тир+.

15Аждагьанди вичин сивяй папан гуьгъуьниз са вацӀ ацӀай кьван яд ахъайна. Адаз паб вацӀу тухвана кӀанзавай. 16Амма чили папаз куьмек гана. Чили вичин сив ахъайна, аждагьандин сивяй авахьай вацӀ туькьуьнна. 17Аждагьандиз папакай пара пис хъел атана. Ам папа ханвай маса ксарал, яни Аллагьдин тагькимар хуьз, Иса Месигьдикай шагьидвал ийизвайбурал гьужум ийиз фена+. 18Аждагьан атана гьуьлуьн кьерел акъвазна.

13

Гьуьлуькай хкечӀай ничхир

13^1Заз гьуьлуькай хкечӀзавай ничхир акуна. Адал ирид кьилни цӀуд карч алай. Адан гьар са крчунал са таж алай. Кьилерал тӀварар кхьенвай. А тӀварар аси тӀварар тир+. 2Заз акур ничхир лекьендиз ухшар тир. Адан кӀвачер севрен кӀвачер хьтинбур, сив асландин сив хьтинди тир. Аждагьанди вичин къуватни тахт ва вичин ихтиярар ничхирдиз гана+.

3Ничхирдин са кьилел гзаф пис хер алай. А хирекай кьил рекьидай хьиз тир. Амма а хер сагъ хъхьана. Ничхирдиз килигзавай чилеллай инсанар мягьтел хьана ва адан гуьгъуьнаваз фена. 4Абуру, ничхирдиз вири ихтиярар гайивиляй, а аждагьандиз икрам авуна. Абуру ничхирдизни икрам авуна.

– И ничхирдив вуж агакьда? Нивай адахъ галаз женгиниз экъечӀиз жеда? – лагьана абуру. 5Ничхирдиз дамах гваз Аллагьдикай аси ихтилатар ийиз рахадай сив гана. Адаз вичин кӀвалахар яхцӀурни кьве вацран къене ийидай ихтиярар гана+. 6Ничхир Аллагьдикай, Адан ТӀварцӀикай, Ада уьмуьр тухузвай чкадикай ва цаварал уьмуьр тухузвай вирибурукай аси ихтилатар лугьуз эгечӀна. 7Адаз Аллагьдиз талукьбурухъ галаз дяве ийидай ва абурал гъалиб жедай ихтияр гана. Адаз жуьреба-жуьре чӀаларал рахазвай тухумрал, халкьарал, ва тайифайрал гьукумвалдай ихтиярни гана+. 8Къурбанддиз акъуднавай КӀелев гвай, дуьнья халкь тахьанмаз авай уьмуьрдин ктабда тӀварар гьат тавунвайбуру ничхирдиз икрам авуна+.

9Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай+.

10Есирвал нин кьисмет ятӀа,
есирвилиз аватда ам.
Туруник кьин кьисмет тирди,
тур галукьна рекьида ам.
И береда лап сифте яз герекди
Аллагьдиз талукьбурухъ хьунухь я
ихтибарни, сабурни+.

Чиликай хкечӀай ничхир

11Ахпа заз маса ничхир акуна. Ам чиликай хкечӀзавай. Адал кӀелен хьтин кьве карч алай. Адан ван аждагьандин ван хьтинди тир. 12И ничхирдизни гьа сифтегьан ничхирдиз ганвай хьтин вири ихтиярар авай. Ада вичин крарни гьа сифтегьандан вилик ийизвай. Ада вири дуьньяда авайбур гзаф пис хер сагъ хъхьай сифтегьан ничхирдиз икрам авуниз мажбурзавай. 13-14Адаз сифтегьан ничхирдин вилик аламатар къалурдай ихтияр ганвай. Ада чӀехи керемат-ишараяр ийизвай. Ада, инсанриз аквадайвал, гьатта цаварилай чилерал цӀайни къурзавай. Ихьтин керемат-ишарайралди кьвед лагьай ничхирди инсанар алцурарзавай. Ада чилел алайбуруз хер сагъ хъхьай ничхирдин къамат-кӀалуб расна гьазур ая лугьузвай++. 15Адаз сад лагьай ничхирдин кӀалубдал чан гъидай къуват гана ва ада кӀалубдал чанни гъана. И кӀалубдивай гьатта рахазни жедай. Кьвед лагьай ничхирди а кӀалубди вичиз икрам тавурбур ягъиз рекьидайвални авунай. 16Кьвед лагьай ничхирди гъвечӀибурун ва чӀехибурун, девлет авайбурун ва саилрин, азадбурун ва лукӀарин виридан эрчӀи гъилел ва я пелел тагъма гьалчдайвал авуна. 17ГьакӀни и тагъма, яни ничхирдин тӀвар ва я адан тӀварцӀин рекъем, алайбурулай гъейри мад садазни са затӀ маса къачудай, я маса гудай ихтияр ганач.

18Инал акьул-камал герек я. Низ акьул аватӀа, къуй ада ничхирдин рекъемдин мана чир авурай. А рекъемди виче инсандин тӀвар чуьнуьхнава. Адан рекъем ругуд вишни пудкъанни ругуд я.

14

Зейтун пелел лагьай цӀийи мани

14^1Ингье, заз Сигьан дагъдал акъвазнавай КӀел акуна. Адахъ вишни яхцӀурни кьуд агъзур кас галай. А ксарин пелерал КӀелен ва Адан Бубадин ТӀварар кхьенвай+. 2Заз цаварилай арфаяр язавай хьтин ван атана. А ван чӀехи селдин ванцизни зурба къукърумрин ванциз ухшар тир+. 3Тахтунин, чан алай кьуд затӀунин агъсакъалрин вилик цӀийи мани лугьузвай. Аллагьди хиласнавай вишни яхцӀурни кьуд агъзур касдилай гъейри садавайни и мани чириз жедачир+. 4А ксари садрани папарихъ галаз чӀуру крар авуначир, абур михьи яз амай. КӀел гьиниз фидатӀа, абурни гьаниз фида. Чилин инсанрин арадай абур кӀватӀ хъувунвай бегьердикай Аллагьдизни КӀелез багъишнавай сифтегьан бегьерар тир. Абур Аллагьди хиласнавайбур тир+. 5Абурун мецел тапан гаф алачир, абурук рехне квачир.

Пуд малаикдин хабар

6Заз маса малаик акуна. Ада цавун юкьвай тӀуз лув гузвай. Адав чилел алай инсанриз, гьар са тайифадиз, гьар са тухумдиз, жуьреба-жуьре чӀаларал рахазвай гьар са халкьдиз муштулух яз гудай даим Шад Хабар гвай. 7Ада кӀеви ванцелди лагьана:

– Аллагьдихъай кичӀе хьухь. Адан тариф ая. Ада инсанрин дуван ийидай вахт алукьнава. Цавни чил, гьуьлни булахар халкь авур Халикьдиз икрам ая.

8Сифтегьан малаикдин гуьгъуьнал алаз маса малаик атана.

– ЧӀехи шегьер Бабил барбатӀ хьана, чкӀана, – лагьана ада. – А шегьерди вири халкьариз вичин явавилин туьнт чехир гана, абур къудур авуна+.

9Сифте кьве малаикдин гуьгъуьнал алаз пуд лагьай малаик атана.

– Ничхирдизни адан кӀалубдиз икрамзавай ва вичин пелел ва я гъилел тагъма гьалчун кьабулзавай ксари+
10Аллагьдин хъилен чехир хъвада, – кӀеви ванцелди лагьана ада. – А чехир Аллагьдин хъилен сукӀрада туьнт хьанвайди я. Ахьтин гьар са касдиз пак малаикринни КӀелен вилик цӀани гугуртда азабар гуда+. 11Абуруз азабар гузвай цӀун гум даим яз цавуз хкаж жеда. Ничхирдизни адан кӀалубдиз икрамзавайбуруз ва адан тӀвар алай тагъма кьабулзавайбуруз я юкъуз, я йифиз секинвал жедач.

12Исятда Аллагьдиз талукьбуруз, Адан тагькимрал амал ийизвайбуруз ва Исадихъ иман ийизвай ксариз герекди сабур хуьнуьх я+.

13Заз цаварилай ван атана:

– Кхьихь: къедлай кьулухъ Аллагь рикӀеллаз рекьизвайбур бахтавар я.

– Эхь, гьакӀ я, – лагьана Руьгьди. – Абуру чпин зегьметрикай ял яда, вучиз лагьайтӀа абуру авур крарикай Аллагьдиз хабар я+.

Чилел гвен гуьн

14Ингье, заз цавай экуь циф акуна. А цифедал Инсандин Хциз ухшар са кас ацукьнавай. Адан кьилел къизилдин таж алай. Адан гъиле хци мукал авай+. 15Ибадатханадай маса малаик экъечӀна ва ада цифедин гапӀалдал алайдаз кӀеви ванцелди гьарайна:

– Жуван мукал кардик кутур ва гвен гуьг. Гвен гуьдай вахт алукьнава. Чилел гвенар чранва+.

16Цифедин гапӀалдал ацукьнавайда вичин мукалдив чилел алай гвен гуьз эгечӀна ва гвена куьтягьна.

17Ахпа цаварал алай Ибадатханадай маса малаик экъечӀна. Гьадавни хци мукал гвай. 18Къурбангандин патавай маса малаик атана. Адаз цӀал гьукумвал ийидай къуват ганвай. Ада мукал хьтин хци чукӀул гвай малаикдиз кӀеви ванцелди гьарайна:

– Жуван мукал кардик кутур. Чилел алай ципицӀрин чӀереяр атӀутӀ. Абурал алай бегьерар дигмиш хьанва.

19Малаикди вичин чукӀулдив чилел алай гвен гуьз эгечӀна, ципицӀрин чӀереяр атӀана ва абур ципицӀар шуткьурдай чкадиз, яни Аллагьдин хъилен чӀехи шуткьургандиз вегьена+. 20Шуткьурган шегьердивай яргъа авай. ЦипицӀрин тварар къванцик акатна. Къванцин кӀаникай иви авахьна. А иви агъзурни ругуд виш истаддин чкада шивцин кьенеррив кьван хкаж хьана.

15

Ирид завал гвай ирид малаик

15^1Заз цавай са чӀехи кардикай хабар гудай аламатдин маса ишара акуна. Заз гьар садав са завал гвай ирид малаик акуна. А эхиримжи завалар Аллагьдин чӀехи хъел куьтягь жезва лагьай чӀал тир+. 2Заз шуьшедин гьуьл хьтинди акуна. Адак цӀайни какахьнавай. Ничхирдални адан кӀалубдал гъалиб хьайи ва адан тагъмадал алай тӀварцӀин рекъем кьабул тавур инсанар, Аллагьди чпиз гайи арфаяр гъиле кьуна, и шуьшедин гьуьлел акъвазнавай+. 3Абуру Аллагьдин лукӀ Мусади ва КӀеле туькӀуьрай мани лугьузвай:

Зурбани я, ажайибни крар Ви,
Ребби Аллагь, Агъа вири дуьньядин!
Гьахъ-михьибур, дуьзбурни я рекьер Ви,
чилел алай кьван халкьарин Пачагь чи!+
4Вакай, Ребби, кичӀе тежер вуж ава,
вуж ава Ви ТӀварцӀиз шукур тийидай?
Пакди анжах са Вун я.
Вири халкьар къведа икрам ийиз Ваз,
куьз лагьайтӀа виридаз чир хьанва къе
На ийидай дуван тирди гьахъ-михьи.

5Ахпа заз цавай акуна хьи, Ибадатхана яз кардик квай Шагьидвилин Алачух ахъа хьана+. 6Ибадатханадай ирид малаик экъечӀна. Абурув гьардав са завал гвай. Малаикрал кушдин гъаларикай хранвай михьи экуь парталар алай. Абурун хурарал къизилдин чӀулар алай+. 7Чан алай кьуд затӀуникай сада ирид малаикдиз – гьар садаз са къизилдин сукӀра гана. СукӀраяр даим чан алай Аллагьдин хъилев ацӀанвай+. 8Аллагьдин баркаллади ва Адан къудратди Ибадатхана гумадив хьиз ацӀурна. Ирид малаикдив гвай ирид завал алатна куьтягь жедалди садавайни Ибадатханадиз физ жезвачир+.

16

Аллагьдин хъилев ацӀанвай ирид сукӀра

16^1Заз Ибадатханадай къвезвай кӀеви ван атана.

– Алад, – лагьана ванци ирид малаикдиз, – фена, Аллагьдин хъилев ацӀанвай ирид сукӀра чилел ичӀира+.

2Сад лагьай малаикди фена вичин сукӀра чилел ичӀирна. Ничхирдиз ва адан кӀалубриз икрамзавай инсанрал гзаф пис, ирин авай хирер хьана+.

3Кьвед лагьай малаикди вичин сукӀра гьуьлуьз ичӀирна. Гьуьлуькай мейитдин ивидиз ухшар иви хьана. Гьуьле авай кьван чан алай затӀар вири кьена+.

4Пуд лагьай малаикди вичин сукӀра вацӀаризни булахриз ичӀирна. ВацӀарикайни булахрикай иви хьана+. 5Заз ятар хуьзвай малаикдин ван атана:

– ДатӀана авай, хьайи ва пак Ребби, Вун гьахъ-михьи я, вучиз лагьайтӀа Вуна авур дуван адалат галайди я+. 6Инсанри Аллагьдиз талукьбурунни пайгъамбаррин иви гьикӀ авадарнатӀа, Вуна гьа инсанрив иви хъвазни туна. Абур иви хъваз туниз лайих я+.

7Ахпа заз къурбангандин патавай къвезвай са ван атана:

– Эхь, Ребби Аллагь, вири дуьньядин Агъа, вуна ийизвай дуванар дуьзбур ва гьахъ-михьибур я+.

8Кьуд лагьай малаикди вичин сукӀра ракъинал ичӀирна. Ракъиниз инсанар кудай ихтияр гана. 9Зурба зегьемди инсанар алугарна. Абуру и завалар гъиле авай Аллагьдиз экъуьгъунар авуна. Инсанар Аллагьдин рекьел атанач ва Адаз шукур авунач+.

10Вад лагьай малаикди вичин сукӀра ничхирдин тахтунал ичӀирна. Ничхирдин вилаятда мичӀи хьана. Азабрик акатай инсанри чпин мецер кӀасзавай+. 11Абуру чпиз азабарни завалар гана лугьуз цаварин Аллагьдиз экъуьгъунар авуна. Инсанри чпин пис крар акъвазарнач.

12Ругуд лагьай малаикди вичин сукӀра чӀехи Эфрат вацӀуз ичӀирна. ВацӀ кьурана. Рагъ экъечӀдай патай къведай пачагьриз рехъ ачух хьана+. 13Заз аждагьандин, ничхирдин ва тапан пайгъамбардин гьар садан сивяй са чиркин руьгь экъечӀзавайди акуна. Абур пудни хъипериз ухшар тир+. 14Абур чӀуру жинерин руьгьер тир. А руьгьери керемат-ишараяр къалурзавай. Абур алемда авай вири пачагьрин патав, са чӀехи юкъуз а пачагьар вири дуьньядин Агъа тир Аллагьдихъ галаз ийидай дяведиз къарагъарун патал, физвай+.

15Реббиди лугьузва:

– Ингье, Зун чинебан угъри хьиз къвезва. ДатӀана уях ва вичин парталар хуьзвай кас бахтавар я. Ам кьецӀилдиз къекъведач. Адан айиб инсанриз аквадач+.

16ЧӀуру жинерин руьгьери пачагьар вичиз чувуд чӀалалди Гьармагеддан лугьудай чкадиз кӀватӀна.

17Ирид лагьай малаикди вичин сукӀра гьавадиз ичӀирна. Ибадатханада авай тахтунин патавай кӀеви ван атана:

– АкьалтӀна!

18ЦӀайлапанар яна, цавари къукърумарна, гьарай-эвер акъатна. Чилел зурба залзала хьана. Ихьтин залзала чилел инсанар халкь авурдалай инихъ хьайиди тушир. Гьахьтин зурба залзала тир!+
19ЧӀехи шегьер пуд чкадал пай хьана. Халкьарин шегьерар чкӀана. ЧӀехи Бабил шегьерни Аллагьдин рикӀелай алатнач. Гьа шегьердивни Аллагьди хъилин туьнт чехирдив ацӀанвай сукӀра хъваз туна+. 20Гьуьлел алай гьар са къурамат квахьна. Чилел дагъларни амукьнач+. 21Инсанрин кьилел цаварай чӀехи къванерин хар къвана. Завалар хьана лугьуз инсанри Аллагьдиз экъуьгъунар авуна, вучиз лагьайтӀа хару гъайи завалар гзаф заланбур тир+.

17

Бабил шегьердин дуван авун

17^1Ирид сукӀра гвай ирид малаикдикай сад атана ва захъ галаз рахана:

– Ша, – лагьана ада, – За ваз гзаф вацӀар авахьзавай чилерин юкьвал ацукьнавай чӀехи ченгидин дуван ийидайвал къалурда+. 2Адахъ галаз чилин пачагьрини явавилер авуна. Адан явавилин чехирди чилел уьмуьр тухузвайбур сархушарна+.

3Зак Руьгь акатна, ва малаикди зун кьурумдиз тухвана. Ана заз яру ничхирдал ацукьнавай са паб акуна. Ничхирдал элкъвез-элкъвез тӀварар кхьенвай. Абур асибур тир. Ничхирдал ирид кьил ва цӀуд карч алай+. 4Папахъ багьа яру парталар галчукнавай. Ам къизилралди, багьа къашаралди ва мержанралди чӀагурнавай[*]. Адан гъиле къизилдин сукӀра авай. СукӀра папан явавилин чехирдив ацӀанвайди тир. А чехирдик гьинавачир чиркин шейэр какадарнавай. 5Адан пелел «ЧӀехи Бабил, ченгийринни гьинавачир чиркин шейэрин диде» лагьана сир квай тӀвар кхьенвай. 6Аллагьдиз талукьбурун ва Исадикай шагьидвал авурбурун иви хъвана паб сархуш хьанвай. И крар акур зун гзаф мягьтел хьана амукьна+.

7-8– Вун вучиз мягьтел хьанва? – лагьана малаикди. – За ваз и папан ва ам ацукьнавай ничхирдин сир ахъайда. Ваз акур ва вичел ирид кьилни цӀуд карч алай ничхир хьайиди тир, гила ам амач. Ам гургусдай[*] экъечӀда ва ахпа михьиз терг жеда. Чилел алай инсанрикай нин тӀварар дуьнья халкь жедалди вилик уьмуьрдин ктабда кхьенвачтӀа, гьа ксар ничхирдал мягьтел жеда, вучиз лагьайтӀа а ничхир хьанай ва гила ам амач. Амма ам мад пайда хъжеда+.

9Исятда герекди акьул-камал я. Ничхирдин ирид кьил – паб ацукьнавай ирид дагъ я. Гьа гьабур ирид пачагьни я. 10Ирид пачагьдикай вад алуднава, сад амазма, муькуьди гьеле атанвач. Атайлани, ам яргъалди амукьдач. 11Виликдай хьайи ва гила амачир ничхир муьжуьд лагьай пачагь я. Гьамни гьа иридакай сад я ва вичин ажалдив агакьда.

12Ваз акур цӀуд карч – гьеле гъиле пачагьлугъ гьат тавунвай пачагьар я. Амма абурув ничхирдихъ галаз са сятдин муьгьлетда пачагьдин гьукум вугуда+. 13А цӀуд пачагьдихъ виридахъ са мурад ава. Абуру чпин къуватни гьукум ничхирдиз гуда. 14Абуру КӀелехъ галаз дяве ийида. КӀел абурал гъалиб жеда, вучиз лагьайтӀа КӀел агъавалзавайбурун Агъани я, пачагьрин пачагьни. Вужар КӀелехъ галатӀа, абур Гьада эвернавайбур, Гьада хкягъайбур ва Гьадаз вафа хуьзвайбур я+.

15Ахпа малаикди лагьана:

– Ваз ченги ацукьнаваз акур вацӀар – жуьреба-жуьре чӀаларал рахазвай халкьар, тайифаяр ва тухумар я. 16Ничхирдиз ва адал алай цӀуд крчуниз ченги такӀан жеда, абуру адан девлетар вара-зара ийида, ам кьецӀиларда, адан беден неда ва цӀа куда+. 17ЦӀуд пачагьдивни Аллагьди Вичин къаст кьилиз акъуддайвал ийиз туна. Аллагьдин виликамаз лагьай гафар кьилиз акъатдалди цӀуд пачагьдини садвилелди чпин ихтиярар ничхирдин гъиле твада. 18Ваз акур паб чилин пачагьрал пачагьвал ийизвай чӀехи шегьер я.

18

Бабил барбатӀ хьун

18^1Ахпа заз цавай эвичӀзавай маса малаик акуна. Адан гъиле чӀехи ихтияр авай. Адан баркаллади чил экуь авунвай. 2Ада лап кӀеви ванцелди гьарайна:

– БарбатӀ хьана, барбатӀ хьана, Бабил, вун,
чӀехи ченги, чӀехи шегьер Бабил, вун.
Адакай кӀвал хьана чӀуру жинеррин,
макан хьана чиркинвал гвай руьгьерин,
адакай муг хьана чиркин къушарин+.
3Адав хьайи явавилин туьнт чехир
хъванай вири и дуьньядин халкьари.
Адахъ галаз санал чилин пачагьри
зинавилер, явавилер авунай.
Ада вичин ацӀайвилив, абурдив
савдагаррин мални девлет артухнай+.

4Заз цавай маса ван атана:

– И шегьердай экъечӀ, зи халкь! Акъвазмир!
Пай кутамир адан чӀехи гунагьрик.
И шегьердиз хьайи гуж квез тахьурай.
5И шегьердин гунагьрин дагъ цавариз
хкаж хьанвай. Адан вири тахсирар
рикӀеллама чи Реббидин, Аллагьдин+.
6Вуч писвал квез авунатӀа шегьерди,
куьнени гьам хъия кьве къат алазни.
Ада квез туьнт чехир цайи сукӀрада
куьне хцуз кьведра туьнтди гьадлайни.
7Гьикьван машгьур авунайтӀа ада вич,
мал-девлетдин юкьва чӀугваз кефият,
гьакьван адаз гъам-хажалат, азаб це.
Лугьузва гьа ада вичин рикӀяйни:
«Зун пачагь я ацукьнавай тахтуна,
хендеда туш, са дертни-гъам жедач заз».
8Гьахьняй са къуз адав жаза агакьда,
адан ажал къведа, адан йикь жеда,
адаз шел-хвал жеда, каша гьатда ам,
цӀа гьатна ам куда, вучиз лагьайтӀа
къуват ава Ребби Аллагьдихъ, дуван гвай+.

9Ам кузвай цӀун гум акурла, адахъ галаз санал явавилер ва ацӀайвилер-чӀагайвилер авур чилин пачагьар рикӀ къекъягьиз адахъ шехьда. 10Адаз жезвай азабрикай кичӀела чилин пачагьри, яргъал акъвазна, лугьуда:

– Гуж я, гуж я ваз хьанвайди, чӀехи шегьер, мягькем шегьер Бабил, куьз лагьайтӀа са сятдин къене вав ви жаза агакьна.

11Чилин савдагарар чпив гвай метягь садани маса къахчун тийизмайвиляй рикӀ къекъягьиз шехьда. 12Абурув гвай метягь, лагьайтӀа, къизилдинни гимишдин затӀар, багьа къашарни мержанар, назназиярни багьа яру парчаяр, атӀласарни хараяр, атир галай кӀарасрикайни магьидикай, багьа кӀарасрикайни буьруьнждикай, ракьукайни мармардикай раснавай затӀар, 13надир[*] дадни атир галай жуьреба-жуьре векьер-кьаларни, чехирарни чӀемер, гъуьрни къуьл, маларни лапагар, шиверни фургъунар, лукӀар ва маса инсанар тир. 14Савдагарри шегьердиз лугьуда:

– Ви руьгьдиз кӀани бегьерар вав гумукьнач. ЦӀарцӀар гудай вири багьа шейэр вавай къакъатна. Ваз мад абур жагъин хъийидач.

15И шегьердихъ галаз гуз-къачунин савда авуналди девлет артух хьайи савдагарар шегьердик акатнавай цӀукай кичӀела яргъа акъвазда ва рикӀ къекъягьиз шехьда.

16– Гуж я, гуж я ваз хьанвайди, чӀехи шегьер! – лугьуда абуру. – Назназиярни, багьа яру парчаярни хараяр галчукнавай, къизилдалди, багьа къашаралдини мержанралди чӀагурнавай[*] шегьер! 17Ихьтин девлетар са сятдин къене терг хьана. Гимичийрин кьилевайбуру, гимичийри, гимида аваз сиягьат ийизвайбуру ва гьуьлелай хийир къачузвай вирибуру яргъа акъвазна, 18шегьердик акатнавай цӀуз килигиз, цӀугъ ийиз лагьана:

– И чӀехи шегьер хьтин шегьер мад авайтӀа яраб?

19Абуру чпин кьилерал руьхъ кӀвахна ва цӀугъ ийиз шелар авуна:

– Гуж я, гуж я ваз хьанвайди, чӀехи шегьер! Гимияр авайбурни гьуьлуькай хийир хкудзавайбур тир виридаз девлетар гайи шегьер! Вун са сятда ичӀи хьана.

20И кардал шад хьухь, цавар, илчиярни пайгъамбарар ва Аллагьдиз талукь тир амайбур. Шегьерди квез вуч авунатӀа, гьадай Аллагьдини шегьердиз жаза гана.

21Къуват авай са малаикди регъуьн къван хьтин са къван къачуна гьуьлуьз гадарна ва лагьана:

– Вун гьа ихьтин йигинвилив, эй Бабил,
барбатӀ жеда, мад вун хкаж хъжедач.
22Ягъиз арфаяр, кфилар, къаргъуяр,
хуш манияр лугьузвай шад ксарин
ванер-сесер хкведач ваз садрани.
Садрани вахъ мад устӀарар хъжедач.
Ви куьчейрай регъуьн къванер элкъведай
ван хкведач.
23Ви къене мад, эй Бабил,
гьич садрани чирагърин экв куьхкӀуьдач.
Я мехъерин ванерни ваз хкведач,
куьз лагьайтӀа и дуьньядин кьуд пата
ви тажирар виридалай зурба тир.
Халкьар рекьяй акъудна ви суьгьуьрди,
24пайгъамбаррин, Аллагьдиз талукьбурун,
гьакӀни чилел яна кьейи ксарин
вирибурун ивияр вай жагъана+.

19

Цаварал шадвилер

19^1Ахпа заз са гзаф инсанар рахазвай хьтин кӀеви ван атана:

– Гьалелуя[*]! Тариф ая Реббидин!

Баркалла алай ва къудрат авай чи Реббиди
хиласна чун+.
2ГьакӀни адан дуванар
гьахъ-михьибур я, дуьзбур я.
Ада чӀехи ченгидизни кар кьунай –
а ченгиди вичин явавилелди
чӀуру рекье турвиляй чил ва ада
гьакӀ Реббидин лукӀаринни ивияр
авурвиляй экъич. Гьахьняй Реббиди
ченгидилай михьиз кьисас къахчуна+.

3Ванци кьвед лагьай гъилера «Гьалелуя» лагьана. Ченги кузвай цӀун гум даим яз цавуз хкаж хьана+. 4Гьа чӀавуз къанникьуд агъсакъалдини чан алай кьуд затӀуни, метӀерал акъвазна, тахтунал ацукьнавай Аллагьдиз икрамна ва лагьана:

– Амин! Гьалелуя!+

5Тахтунин патавай ван акъатна:

– Аллагьдихъай кичӀе лукӀари,
гъвечӀибуруни, чӀехибуруни
вирида чи Аллагьдин тарифар ая!

6Ахпа заз са гзаф инсанар рахазвай хьтин, чӀехи селдин хьтин, къуват авай къукърумрин хьтин ван атана:

– Гьалелуя! Тариф ая Реббидин!

Чи Ребби Аллагьди
вири дуьньядин Агъади,
пачагьвал ийир вахт алукьнава+.

7Ша чна шадвал, хвешивал ийин!

Ребби Аллагьдин тарифар ийин!

КӀелен мехъерни жезва мукьвара,

Адан сусани[*] вич гьазурнава+.

8Ингье сусахъни галчук авунва
михьи ва экуь назнази дуьгуьр.

Назнази, лагьайтӀа, Месигьдиз талукьбурун гьахъ-михьивилин лишан я+.

9Заз малаикди лагьана:

– Кхьихь: КӀелен мехъерик эвернавайбур бахтавар я.

Ахпа малаикди заз хълагьна:

– Ибур Аллагьдин халисан гафар я.

10Зун адаз икрам авун патал адан кӀвачерив ярх хьана. Амма ада лагьана:

– Килиг гьа, заз икрам ийимир. Зани, гьа вуна хьиз ва Исади гайи Шад Хабардикай шагьидвал авур ви стхайри-вахари хьиз, Аллагьдиз къуллугъзава. Аллагьдиз икрам ая. Исади ачухай гьакъикъатди пайгъамбаррик руьгь кутазва+.

Месигьдин гъалибвал

11Ингье, заз ахъа хьанвай цавай лацу шив акуна. Мияхдин тӀвар Вафа гвайди ва Халисанди тир. Ада тухузвай дяведа адалат хуьзва. Ада ийизвай дуванни гьахъ-михьиди я. 12Адан вилер куькӀвена кузвай цӀай хьиз тир. Адан кьилел гзаф тажар алай. Адал тӀвар кхьенвай. А тӀвар са Гьадалай Вичелай гъейри садазни чизвачир+. 13Адан парталар михьиз ивидай хьанвай. Адан тӀвар «Аллагьдин Гаф» тир+.

14Адан гуьгъуьна лацу шивераллай малаикрин кьушун къвезвай. Малаикрал лацу ва михьи назназияр алай. 15Мияхдин сивяй халкьар терг авун патал хци тур акъатзавай. Ада халкьар ракьун чумахъдалди хуьда. Ада вири дуьньядин Агъа тир Аллагьдин хъиленни гъазабдин чехир хкудзавай къванцик акатай инсанрал кӀвач илисзавай+. 16Адан ятур кӀевзавай парталдин ценцел тӀвар кхьенвай: пачагьрин Пачагь, агъайрин Агъа+.

Ничхирдин ва тапан пайгъамбардин эхир

17Заз ракъинал акъвазнавай са малаик акуна. Ада кӀеви ванцелди цавун кьакьанра лув гузвай къушариз лагьана:

– Ша, Аллагьдин чӀехи межлисдиз кӀватӀ хьухь. 18Ана пачагьрин мейитар, къуват авайбурун мейитар, кьушунрин кьилевайбурун мейитар, шиверинни абурал ацукьнавайбурун мейитар, вири уьзденрин ва лукӀарин мейитар, гъвечӀибурун ва чӀехибурун мейитар неъ.

19Заз ничхирни чилин пачагьар ва абурун кьушунар акуна. Абур Мияхдихъ галаз ва адан кьушундихъ галаз дяве авун патал гьазур хьанвай+. 20Ничхирни тапан пайгъамбар кьведни санал кьуна. И тапан пайгъамбарди ничхирдин вилик керемат-ишараяр къалурзавай. Ада и аламатралди чпел ничхирдин тагъма алаз адан кӀалубдиз икрамзавай инсанар алцурнай. Ничхирни тапан пайгъамбар кьведни чан аламаз цӀай кьуна кузвай гугурт авай вириз гадарна+. 21Амайбур Мияхдин сивяй акъатзавай турунив яна кьена. Кьейибурун мейитар тӀуьна вири къушар тух хьана+.

20

Агъзур йис

20^1Заз цавай эвичӀзавай малаик акуна. Адав гургусдин[*] куьлег гвай, эрчӀи гъилени чӀехи зунжур авай+. 2Ада аждагьан кьуна. И аждагьан къадим гъуьлягъ[*] тир. И гъуьлягъдиз иблисни шейтӀан лугьузвай. Малаикди ам кутӀунна ва са агъзур йисуз зунжурда амукьдайвал авуна+. 3Малаикди гъуьлягъ-аждагьан гургусдиз гадарна, гьана туна. Агъзур йис алатдалди гъуьлягъ-аждагьанди халкьар алцурар тавун патал малаикди гургусдиз агална муьгьуьр яна. Ахпа ам са тӀимил вахтунда ахъа хъувун лазим тир.

4-5Заз цаварал тахтар акуна. Абурал ацукьнавай вирибуруз дуван ийидай ихтияр гана. Заз гьакӀни Исадикай шагьидвал авурвиляй ва Аллагьдин Гаф вяз авуна лугьуз кьилер галудай ксарин руьгьерни акуна. А ксари я ничхирдиз, я адан кӀалубдиз икрамначир, абуру я чпин пелел, я чпин гъилел ничхирдин тагъмани эцигиз туначир. Абур чандал хтана. Аллагьди икӀ чан хкун сад лагьай гъилера жезвайди тир. Идалай гуьгъуьниз абуру Месигьдихъ галаз агъзур йисуз пачагьвал авуна. Амма амай кьейибур агъзур йис алатдалди чандал хтаначир+. 6И гъилера чан хтай инсанар пак ва бахтавар я. Кьвед лагьай ажалди абурук хкӀадач. Абурукай Аллагьдизни Месигьдиз къуллугъзавайбур жеда, абуру Месигьдихъ галаз агъзур йисуз пачагьвал ийида+.

Иблисдин дуван авун

7Агъзур йис алатайла, иблис мичӀи къазаматдай ахъайда, 8ада чилин кьуд пипӀе авай халкьар, яни Ажижни Мажиж, алцурарда ва абур вичин гуьгъуьна аваз Аллагьдихъ галаз ийидай дяведиз къарагъарда. А халкьарин кьадар гьуьлуьн кьере гьикьван къум аватӀа, гьакьван жеда+. 9Абуру атана вири чил кьада. Абуру Аллагьдиз талукьбур авай Аллагьдин рикӀ алай шегьер элкъуьрна кьада. Амма цавай цӀай аватда ва цӀу абур неда+. 10Абур алцурарай иблис цӀай кьуна кузвай гугурт авай вириз вегьида. Ничхир ва тапан пайгъамбар иниз фадлай гадарнавай. Абуру пудани ана даим яз юкъузни йифиз азабар чӀугвада+.

Къиямат

11Заз чӀехи лацу тахт ва анал Ацукьнавайди акуна. Адан виликай цавни чил катна ва михьиз вилерикай хкатна. 12Заз гъвечӀи ва чӀехи кьенвайбур акуна. Абур тахтунин вилик акъвазнавай. Инсанри авур крар кхьенвай ктабарни ахъайна виридан вилик квай. Са маса ктабни ахъайна анал алай. Ам уьмуьрдин ктаб тир. Гьар садан ктабда кхьенвай крариз килигна, кьейибурун дуван авуна+. 13И чӀавуз гьуьлуь вичив гвай кьенвайбур гъана вахгана. Ажалдини агъа дуьньяди чпив гвай кьенвайбурни гъана вахгана. Гьар са кьейидан дуван адан крариз килигна авуна+. 14Ахпа ажални агъа дуьнья цӀай кьуна кузвай вириз гадарна. И вир кьвед лагьай ажал я. 15Уьмуьрдин ктабда тӀвар гьатнавачир гьар са кас цӀай кьуна кузвай вириз вегьена+.

21

ЦӀийи цавни цӀийи чил арадал гъун

21^1Заз цӀийи цавни цӀийи чил акуна. Сад лагьай цавни сад лагьай чил квахьнавай, я гьуьлни амачир+. 2Заз пак шегьер Ярусалим акуна, Аллагьдин патавай цаварай эвичӀзавай цӀийи Ярусалим. Ам чам патал чӀагурна[*] гьазурнавай свас хьиз авай+. 3Заз тахтунихъай къвезвай кӀеви ван атана:

– Ингье Аллагьдин чардах, гила ам инсанрив гва. Аллагьди инсанрихъ галаз уьмуьр тухуда. Абурукай – Аллагьдин халкь, Аллагьдикайни абурун Аллагь жеда. Аллагь Вични инсанрихъ галаз жеда+. 4Аллагьди инсанрин вилерай атай гьар са нагъв михьда. Мад я ажал, я шел, я цӀугъ, я азар хъжедач, вучиз лагьайтӀа виликдай хьайи кьван крар алатна фенва+.

5Тахтунал Ацукьнавайда лагьана:

– Ингье За вири цӀийиз халкьзава.

Ахпа Ада заз лагьана:

– И гафар кхьихь. Абур гьахъбур ва дуьзбур я+.

6– АкьалтӀна! – давамарна Ада. – Зун Алфани Омега я, Зун Эвелни Эхир я. Цихъ къанихдаз За уьмуьр гудай булахдай яд гьавая гуда+.

7Закай Аллагьдиз акси крарал гъалибвал къачудай гьар касдин Аллагь жеда, а касдикайни Зи хва жеда+. 8КичӀерхъанарни хаинар, мурдарбурни ивикъичар[*], явабурни суьгьуьрчияр, бутпересарни вири тапархъанар цӀайни гугурт авай вириз аватда. И вир кьвед лагьай ажал я+.

9Ирид завалдив ацӀанвай ирид сукӀра гвай ирид малаикдикай сад зи патав атана.

– Ша, за ваз КӀелен свас къалурда, – лагьана ада+.

10Зак Пак Руьгь акатна. Малаикди зун чӀехи ва кьакьан дагъдиз хкажна. Заз цаварай Аллагьдин патавай чилел эвичӀзавай пак Ярусалим шегьер къалурна+. 11Шегьердал алай Аллагьдин баркаллади нур гузвай. Адан нур буьлуьлди[*] хьиз цӀарцӀар гузвай яспис лугьудай багьа къаш хьиз аквазвай+. 12Адахъ чӀехи ва кьакьан пару галай, паруда цӀикьвед вар авай, гьар са варцел са малаик акъвазнавай. Варарал Исраилдин рухвайрин цӀикьвед тайифадин тӀварар кхьенвай. 13РагъэкъечӀдай патахъай пуд вар, кефер патахъай пуд вар, кьибле патахъай пуд вар, рагъакӀидай патахъай пуд вар авай. 14Шегьердин пару цӀикьвед дибдал акъвазнавай, абурал КӀелен цӀикьвед илчидин тӀварар кхьенвай+.

15Захъ галаз рахай малаикдив шегьер, варар ва пару алцумун патал къизилдин лаш гвай+. 16Шегьердихъ кьуд пӀипӀ авай. Адан кьуд цлан яргъивални сад тир. Малаикди лашуналди шегьер алцумайла, цӀикьвед агъзур истад хьана. Шегьердин яргъивал, гьяркьуьвал ва кьакьанвал сад тир. 17Шегьердин парудин кьакьанвал алцумайла, вишни яхцӀурни кьуд кьуьнт акъатна. Кьуьнт инсандин уьлчме тир. Малаикди инсанрин уьлчмейрал алцумзавай. 18Шегьердин пару ясписдикай эцигнавай. Шегьер михьи къизилдикай тир, ада буьлуьлди хьиз нур гузвай. 19Шегьердин цлан дибар багьа къашаралди чӀагурнавай[*]. Сад лагьай диб – къацу ясписдикай, кьвед лагьайди вили сафирдикай, пуд лагьайди – яру гьакьекьдикай, кьуд лагьайди экуь-къацу зумруддикай,+
20вад лагьайди яру-махъу униксдикай, ругуд лагьайди – туракь сердаликдикай, ирид лагьайди яру хирзалитдикай, муьжуьд лагьайди къацу-вили бериллдикай, кӀуьд лагьайди рекӀвеба-хъипи тапаздикай, цӀуд лагьайди къацу-къизилверекь хризапраздикай, цӀусад лагьайди икьи-яру лалдикай, цӀикьвед лагьайди фичӀи-яру аметистдикай тир. 21Гьар са вар чӀехи сагъ мержандикай авунвай. Шегьердин куьчеяр михьи къизилдикай тир, абуру, буьлуьлди хьиз, нур гузвай.

22Заз шегьерда Аллагьдин КӀвал акунач. Адан КӀвал вири дуьньядин Агъа тир Ребби Аллагь ва КӀел я. 23Шегьер экуь авун патал я рагъ, я варз герек туш. Ам Аллагьдин баркаллади экуь ийизва. КӀел шегьердиз экв гузвай чирагъ я+. 24Вири халкьари шегьердай къвезвай экуьник уьмуьр тухуда. Чилин пачагьри шегьердиз чпин хазинаяр гъида. 25Югъди адан варар ахъаз амукьда ва агалдач, вучиз лагьайтӀа ана йиф стӀунни жедач. 26Халкьари шегьердиз рекӀв ва девлетар гъида. 27Шегьердиз чиркинвал квай са затӀни гьахьдач, я аниз табвал квай ва чиркин са касни гьахьдач. Аниз анжах КӀелев гвай уьмуьрдин ктабда тӀварар кхьенвайбур гьахьда.

22

22^1Ахпа заз малаикди Аллагьдин ва КӀелен тахтунин патавай къвезвай михьи вацӀ къалурна. ВацӀа уьмуьр гудай яд авай. Ам алцифна ваз, экв алаз, буьлуьл[*] хьиз, аквазвай. 2И вацӀ шегьердин кьилин куьчедин юкьвай авахьзавай. ВацӀун кьве патани уьмуьр гудай майваяр гъизвай тарар экъечӀнавай. А тарар цӀикьведра майваяр гъидайбур тир. Абуру гьар вацра бегьерар гъизвай. Тарарин пешер вири халкьар дири хъувун патал тир+. 3Шегьерда мад Аллагьдин лянет алай са затӀни хъжедач. Ана Аллагьдинни КӀелен тахт жеда. Аллагьдин лукӀари Адаз ибадат ийида. 4Абуруз Аллагьдин чин аквада. Абурун пелерал Аллагьдин ТӀвар кхьенвай+. 5Ана мад йиф хъжедач. Абуруз мад я чирагъ, я ракъинин экв герек жедач. Абуруз экв Ребби Аллагьди гуда, абуру даим яз пачагьвал ийида+. 6Малаикди заз лагьана:

– И гафар гьахъбур ва дуьзбур я. Пайгъамбаррин руьгь идара ийизвай Аллагьди Вичин лукӀариз и мукьвал вахтара вуч жедатӀа къалурун патал малаик ракъурна+.

Иса Месигь хтун

7Исади лагьана:

– Килиг гьа, Зун гьа и мукьвара хкведа. И ктабда лагьанвай пайгъамбарвилин гафарал амал ийидайбур бахтавар я+.

8Зун, Ягья, и кар акурди ва ван хьайиди я. И кар акурла ва ван хьайила, заз и крар къалурай малаикдин вилик зун адаз икрам авун патал адан кӀвачерив ярх хьана+. 9Амма ада лагьана:

– Килиг гьа, заз икрам ийимир. Зани, гьа вуна хьиз, ви стхаяр тир пайгъамбарри хьиз, и ктабда лагьанвай гафарал амал ийизвай ксари хьиз, Аллагьдиз къуллугъзава. Аллагьдиз икрам ая.

10Ахпа ада заз лагьана:

– И ктабда лагьанвай пайгъамбарвилин гафар инсанрикай чуьнуьхмир. Вахт мукьвал хьанва+. 11Пис крар ийизвай ксари къуй чпин крар давамаррай. Мердимазарри къуй чиркинвилер авурай. Гьахъ-михьи ксари мадни гьахъ-михьивилер авурай. Аллагьдиз талукьбур мадни Адаз талукь яз амукьрай+.

12Реббиди лагьана:

– Ингье, гьа и мукьвара Зун хкведа. За гьар са касдив вичи авур крарин гьакъи ахгакьарда+. 13Зун Алфани Омега я. Зун Эвелни Эхир я+.

14Аллагьдин тагькимрал амал ийиз чпин михьивилер ийизвай ксар бахтавар я. Абуруз шегьердин варарай аниз гьахьна уьмуьр гудай тарцелай бегьерар недай ихтияр жеда+. 15Мердимазарарни суьгьуьрчияр, явабурни ивикъичар, бутпересарни нагьахъ крарал рикӀ алай ва тапархъан тир гьар са кас шегьердилай къеце амукьда+.

16– За, Исади, Зи малаик ракъурнава. Ада иманийрин кӀватӀалар патал и ктабда кхьенвай крарикай шагьидвал ийида. Зун Давудан Хва я. Зун нур гузвай экуьнин гъед я+.

17Руьгьдини суса санал лугьузва:

– Хъша иниз!

И ван хьайи гьар касдини Исадиз «Хъша!» лугьурай.

Къуй къанихди атурай, кӀандайда уьмуьрдин яд гьавая къачурай+.

18И ктабда авай пайгъамбарвилин гафар ван хьайи гьар садаз за тагькимзава: ина кхьенвай гафарал са вуч ятӀани алава хъийидай касдиз Аллагьди гьа и ктабда кхьенвай хьтин завалрални завалар алава хъийида+. 19Сада и ктабда авай пайгъамбарвилин гафарикай са вуч ятӀани гадарайтӀа, Аллагьди а касдин пай атӀуда. А кас и ктабда кхьенвай пак шегьердиз гьахьдач ва ада ана авай уьмуьр гудай тарарин бегьерар недач.

20И вири крарикай шагьидвал ийизвай Исади квез лугьузва:

– Эхь, зун гьа и мукьвара хкведа.

Амин. Хъша, Ребби Иса!+

21Къуй даим яз Ребби Исадин берекат квехъ виридахъ галаз хьурай. Амин.

* 1:10 Къаргъу – кфилдин са жуьре.

* 2:6 Никал – Месигь Исадин тагькимар чӀурзавай инсанрин са кӀеретӀдин кьиле хьайи кас.

* 2:13 Иблисдин тахт – Пергам бутризни Римдин пачагьриз икрамзавай меркез шегьер тир.

* 4:6 Буьлуьл – вини дережадин ери авай шуьше, хрусталь.

* 6:2 Миях – шивцел алай инсан.

* 6:6 Зейтун тарцин бегьеррикай чӀем хкуддай.

* 6:9 Къурбанган – Ам кьуд пипӀенди тир. Адан кьуд пипӀел кьуд карч алай. ТукӀунвай гьайванар гъиз адан винел кудай.

* 9:1 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

* 11:7 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

* 12:9 Иблисди гъуьлягъдин къаматда аваз сифтегьан инсанар рекьелай алуднай.

* 17:4 ЧӀагурун – иер авун.

* 17:7-8 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

* 18:13 Надир – лап кьериз, тек-туьк гьалтдай затӀ.

* 18:16 ЧӀагурун – иер авун.

* 19:1 Гьалелуя – чувуд чӀалалди «Аллагьдиз шукур хьурай» лагьай чӀал я.

* 19:7 «Свас» Аллагьдиз талукь инсанрикай метафора яз лагьанва. Инал а гаф иманийрин кӀватӀал фикирда аваз лагьанва. Гуьгъуьнлай Аллагьдин халкьдин уьмуьр тухузвай ЦӀийи Ярусалим шегьердизни «свас» лугьуьз хьана.

* 20:1 Гургус – кӀан квачир зурба дагьар хьтинди.

* 20:2 Иблисди гъуьлягъдин къаматда аваз сифтегьан инсанар рекьелай алуднай.

* 21:2 ЧӀагурун – иер авун.

* 21:8 Ивикъич – инсан яна кьейи кас.

* 21:11 Буьлуьл – вини дережадин ери авай шуьше, хрусталь.

* 21:19 ЧӀагурун – иер авун.

* 22:1 Буьлуьл – вини дережадин ери авай шуьше, хрусталь.

+ 1:1 Крм. 22:6
+ 1:2 Ягь. 19:35
+ 1:3 Крм. 22:7, Крм. 22:10

+ 1:4 Эхкъ. 3:14, Крм. 3:1, Крм. 4:5, Крм. 5:6, Ягь. 3:11, 1-ТӀим. 6:13, Кр. 26:23, 1-Кар. 15:20, Кал. 1:18, 1-Птр. 1:18-19

+ 1:6 Эхкъ. 19:6, 1-Птр. 2:9, Крм. 5:10, Крм. 20:6, 1-Птр. 4:11, Ягьд. 1:24-25, Крм. 5:13

+ 1:9 Мрк. 10:39
+ 1:10 Крм. 4:2
+ 1:12 Эхкъ. 25:1, Эхкъ. 25:37,
+ 1:13 Крм. 15:6
+ 1:14 Крм. 2:18, Крм. 19:12
+ 1:16 Чвд. 4:12, Крм. 19:15, МатӀ. 17:2
+ 1:17 МатӀ. 28:4, Крм. 2:8, Крм. 22:13

+ 1:18 Рим. 6:9, Рим. 14:9, Крм. 9:1, Крм. 20:1

+ 2:1 Крм. 1:13, Крм. 1:16

+ 2:2 2-Кар. 11:13, 1-Ягь. 4:1

+ 2:7 МатӀ. 11:15, Мрк. 4:9, ЛкӀ. 8:8, Крм. 3:6, Крм. 3:13, Крм. 3:22, Крм. 13:9, Крм. 3:5, Крм. 21:7, ЛкӀ. 23:43, 2-Кар. 12:4, Хьн. 2:9, Хьн. 3:22, Крм. 22:2

+ 2:8 Крм. 1:17-18
+ 2:9 Якь. 2:5, 2-Кар. 8:9, Крм. 3:9
+ 2:10 Крм. 12:11, Якь. 1:12, Крм. 3:11
+ 2:11 Крм. 2:7, Крм. 20:6, Крм. 21:8
+ 2:12 Крм. 1:16

+ 2:14 Кьрм. 22:5, Кьрм. 25:1-2, Кьрм. 31:16, 2-Птр. 2:15, Кр. 15:29, 1-Кар. 8:10, 1-Кар. 10:19

+ 2:15 Крм. 2:6

+ 2:16 2-Сал. 2:8

+ 2:17 Крм. 2:7, Эхкъ. 16:31, Ягь. 6:48-50, Крм. 3:12, Крм. 19:12

+ 2:18 Крм. 1:14-15
+ 2:20 Крм. 2:14
+ 2:21 2-Птр. 3:9, 2-Птр. 3:15
+ 2:23 МатӀ. 16:27
+ 2:25 Крм. 3:11

+ 2:26 Крм. 12:5, Крм. 19:15, Кьрм. 24:17, Крм. 22:16

+ 2:29 Крм. 2:7

+ 3:1 Крм. 1:4-5, Крм. 1:16, Рим. 1:15, Эф. 2:1, Эф. 2:5, Кал. 2:13, 1-ТӀим. 5:6

+ 3:3 МатӀ. 24:43-44, 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2, Крм. 16:15

+ 3:4 Ягьд. 1:23, Крм. 6:11, Крм. 7:9, МатӀ. 10:11, МатӀ. 22:8, Кр. 13:46

+ 3:5 Крм. 2:7, Крм. 21:7, Эхкъ. 32:32, ЛкӀ. 10:19, МатӀ. 10:32

+ 3:6 Крм. 2:7
+ 3:9 Крм. 2:9
+ 3:10 2-Птр. 2:9, 1-Кар. 10:13

+ 3:11 Крм. 22:7, Крм. 22:12, Крм. 22:20, Крм. 2:25

+ 3:12 Крм. 2:7, Крм. 2:17

+ 3:13 Крм. 2:7

+ 3:14 Кал. 1:15, Кал. 1:18, 1-Кар. 14:16, 2-Кар. 1:20

+ 3:17 1-Кар. 4:8, Ягь. 9:39-41
+ 3:18 Крм. 16:15
+ 3:19 Чвд. 12:5-6
+ 3:20 ЛкӀ. 12:36, Ягь. 14:23

+ 3:21 Ягь. 16:33, Мрк. 16:19, МатӀ. 19:28, ЛкӀ. 22:30

+ 3:22 Крм. 2:7
+ 4:1 Крм. 1:10
+ 4:2 Крм. 1:10,
+ 4:4 Крм. 3:4

+ 4:5 Крм. 8:5, Крм. 11:19, Крм. 16:18, Крм. 1:4-5,

+ 4:6 Крм. 15:2,
+ 4:11 Крм. 5:12,
+ 5:1 Крм. 10:4, Крм. 22:10
+ 5:5 Крм. 22:16, Хьн. 49:9

+ 5:6 Ягь. 1:29, Ягь. 1:36, 1-Птр. 1:19, Кр. 8:32-33, Крм. 1:4-5

+ 5:8 Крм. 8:3-4

+ 5:9 Крм. 14:3, Крм. 7:9, Крм. 11:9, Крм. 14:6, Крм. 14:3-4

+ 5:10 Эхкъ. 19:6, 1-Птр. 2:9, Крм. 1:6
+ 5:11 ЛкӀ. 2:13
+ 5:12 Крм. 4:11

+ 5:13 1-Птр. 4:11, Ягьд. 1:24-25, Крм. 1:6, Крм. 7:12

+ 5:14 Крм. 4:10

+ 6:1 Крм. 5:1, Крм. 4:7, Крм. 14:2, Крм. 19:6

+ 6:4 Мрк. 13:8
+ 6:6 Крм. 7:3
+ 6:8 Лв. 26:22, ККъ. 32:24,
+ 6:9 Крм. 20:4

+ 6:10 ККъ. 32:43, ЛкӀ. 18:7, 2-Сал. 1:6, Крм. 19:2

+ 6:11 Крм. 3:4
+ 6:12 Мрк. 13:8, Крм. 11:13,
+ 6:14 Крм. 16:20
+ 6:16 ЛкӀ. 23:30
+ 7:3 Крм. 14:1, Крм. 22:4
+ 7:9 Крм. 3:4
+ 7:10 Крм. 12:10, Крм. 19:1
+ 7:11 Крм. 4:6
+ 7:12 Крм. 5:13-14

+ 7:14 МатӀ. 24:21, Чвд. 9:14, Крм. 19:8, Крм. 22:14

+ 7:17 Ягь. 10:11, Крм. 21:4
+ 8:1 Крм. 5:1
+ 8:2 МатӀ. 18:10-11
+ 8:3 Эхкъ. 30:7, Кьрм. 16:46, Крм. 5:8
+ 8:4 Кр. 10:4
+ 8:5 Лв. 16:12, Крм. 4:5
+ 8:7 Эхкъ. 9:23-24,
+ 8:8 Эхкъ. 7:17, Эхкъ. 7:19, Крм. 11:6
+ 8:10 Крм. 9:1
+ 8:12 Эхкъ. 10:21-23,

+ 9:1 ЛкӀ. 10:18, Крм. 8:10, Крм. 12:8-9, Крм. 1:18

+ 9:3 Эхкъ. 10:4
+ 9:4 Крм. 7:2-4
+ 9:12 Крм. 11:14
+ 9:13 Эхкъ. 27:2, Эхкъ. 30:2
+ 9:14 Крм. 16:12
+ 9:20 1-Кар. 10:20,
+ 9:21 Крм. 21:8, Крм. 22:15
+ 10:1 Крм. 4:3, Крм. 1:15-16
+ 10:4 Крм. 5:1, Крм. 22:10
+ 10:7 Крм. 11:15
+ 11:1 Крм. 21:15
+ 11:2 ЛкӀ. 21:24, Крм. 12:6, Крм. 13:5
+ 11:6 Эхкъ. 7:17, Эхкъ. 7:19, Крм. 8:8
+ 11:7 Крм. 9:1,
+ 11:11 Хьн. 2:7,
+ 11:12 Крм. 4:1, 1-Сал. 4:17
+ 11:13 Крм. 6:12
+ 11:14 Крм. 8:13, Крм. 9:12

+ 11:15 МатӀ. 24:31, Крм. 10:7, Эхкъ. 15:18, ЛкӀ. 1:33, 1-Кар. 15:24

+ 11:16 Крм. 4:4
+ 11:17 Крм. 1:4, Крм. 16:5
+ 11:18 Крм. 20:12
+ 11:19 Крм. 15:5, Эхкъ. 9:23, Крм. 16:21
+ 12:1 Хьн. 37:9

+ 12:3 Крм. 12:18-Крм. 13:1, Крм. 17:3, Крм. 17:12

+ 12:5 Крм. 2:27, Крм. 19:15
+ 12:6 Крм. 11:3, Крм. 13:5
+ 12:7 Ягьд. 1:9

+ 12:9 Хьн. 3:1, Крм. 20:2, ЛкӀ. 10:18, Ягь. 12:31

+ 12:11 Крм. 15:2, ЛкӀ. 14:26, Ягь. 12:25, Крм. 2:10

+ 12:14 Эхкъ. 19:4, ККъ. 32:11, Крм. 13:5
+ 12:17 Хьн. 3:15
+ 13:1 Крм. 12:3
+ 13:2 ЛкӀ. 4:6
+ 13:5 Крм. 11:2, Крм. 12:6
+ 13:7 Крм. 11:7, Крм. 12:17
+ 13:8 Крм. 3:5
+ 13:9 Крм. 2:7
+ 13:10 Крм. 14:12

+ 13:13 ККъ. 13:1-3, Мрк. 13:22, Крм. 16:13, Крм. 19:20, ЛкӀ. 9:54

+ 13:14 МатӀ. 24:24, Мрк. 13:22, 2-Сал. 2:9
+ 14:1 Чвд. 12:22, Крм. 3:12, Крм. 7:3-4
+ 14:2 Крм. 1:15, Крм. 6:1
+ 14:3 Крм. 5:9
+ 14:4 2-Кар. 11:2, Якь. 1:18, 2-Сал. 2:13
+ 14:8 Крм. 18:2
+ 14:9 Крм. 13:15
+ 14:10 Крм. 14:10, Крм. 20:10
+ 14:12 Крм. 13:10
+ 14:13 Крм. 20:6
+ 14:14 Крм. 1:13
+ 14:15 Мрк. 4:29
+ 14:19 Крм. 19:15
+ 15:1 Крм. 16:1, Крм. 17:1, Крм. 21:9
+ 15:2 Крм. 4:6, Крм. 12:11, Крм. 13:17
+ 15:3 Эхкъ. 15:1, ККъ. 31:30,
+ 15:5 Эхкъ. 38:21, Крм. 11:19
+ 15:6 Крм. 1:13
+ 15:7 Крм. 4:6
+ 15:8 Эхкъ. 40:34-35,
+ 16:1 Крм. 15:1,
+ 16:2 Крм. 13:16, Эхкъ. 9:9-11
+ 16:3 Крм. 8:8-9
+ 16:4 Эхкъ. 7:17-20
+ 16:5 Крм. 1:4, Крм. 11:17,
+ 16:6 МатӀ. 23:35, Крм. 18:24,
+ 16:7 Крм. 6:9
+ 16:9 Кр. 12:23
+ 16:10 Крм. 13:2, Эхкъ. 10:21-22
+ 16:12 Крм. 9:14,
+ 16:13 Крм. 12:3, Крм. 13:11
+ 16:14 Мрк. 13:22, Крм. 13:13

+ 16:15 МатӀ. 24:43-44, 2-Птр. 3:10, 1-Сал. 5:2, Крм. 3:3, Крм. 3:18

+ 16:18 Мрк. 13:19
+ 16:19 Крм. 14:10
+ 16:20 Крм. 6:14
+ 16:21 Эхкъ. 9:23-25, Крм. 11:19
+ 17:1 Крм. 15:1, Крм. 21:9,
+ 17:2 Крм. 14:8
+ 17:3 Крм. 12:3
+ 17:6 Крм. 16:6
+ 17:8 Крм. 9:1, Крм. 11:7
+ 17:12 Крм. 12:3
+ 17:14 ККъ. 10:17, 1-ТӀим. 6:15, Крм. 19:16,
+ 17:16 Крм. 18:8
+ 18:2 Крм. 14:8,
+ 18:3 Крм. 17:2,
+ 18:5 Юн. 1:2
+ 18:8 Крм. 17:16
+ 18:24 МатӀ. 23:35, Крм. 16:6, Крм. 17:6
+ 19:1 Крм. 7:10
+ 19:2 ККъ. 32:43, Крм. 6:10
+ 19:3 Крм. 14:11, Крм. 18:9
+ 19:4 Крм. 4:4
+ 19:6 Крм. 1:15, Крм. 6:1,
+ 19:7 МатӀ. 22:2, МатӀ. 25:10, Крм. 21:2
+ 19:8 Крм. 7:14
+ 19:10 Кр. 10:25-26, Крм. 22:8-9
+ 19:12 Крм. 1:14, Крм. 2:17
+ 19:13 Ягь. 1:1

+ 19:15 Крм. 1:16, Крм. 2:27, Крм. 12:5, Крм. 14:19-20

+ 19:16 ККъ. 10:17
+ 19:19 Крм. 16:16
+ 19:20 Крм. 13:11-15, Крм. 16:13,
+ 19:21 Крм. 1:16
+ 20:1 Крм. 9:1
+ 20:2 Хьн. 3:1, Крм. 12:9
+ 20:4 МатӀ. 19:28, Крм. 6:9, Крм. 13:12-16,

+ 20:6 Крм. 2:11, Крм. 14:13, Крм. 21:8, Эхкъ. 19:6, Крм. 1:6

+ 20:8 Крм. 16:14
+ 20:9 Крм. 11:5
+ 20:10 Крм. 19:20
+ 20:12 Эхкъ. 32:32, Эхкъ. 32:33, МатӀ. 16:27
+ 20:13 Кр. 24:15
+ 20:15 МатӀ. 13:42, МатӀ. 13:50
+ 21:1 2-Птр. 3:13, Крм. 20:11
+ 21:2 ГлтӀ. 4:26, Чвд. 12:22, Крм. 19:7
+ 21:3 Лв. 26:11-12,
+ 21:4 Крм. 7:17,
+ 21:5 2-Кар. 5:17

+ 21:6 Крм. 1:6, Крм. 22:13, Ягь. 4:10, Ягь. 7:37

+ 21:7 Крм. 2:7, Крм. 3:5, МатӀ. 25:34, 2-Кар. 6:18

+ 21:8 1-Кар. 6:9-10, ГлтӀ. 5:19-21, Крм. 22:15, Крм. 2:11, Крм. 20:6

+ 21:9 Крм. 15:1, Крм. 17:1
+ 21:10 Крм. 17:3
+ 21:11 Эхкъ. 40:34
+ 21:14 Эф. 2:20
+ 21:15 Крм. 11:1
+ 21:19 Эхкъ. 28:17-20,
+ 21:23 Крм. 22:5
+ 22:2 Хьн. 2:9, Хьн. 3:22, Крм. 2:7

+ 22:4 МатӀ. 5:8, 1-Ягь. 3:2, Чвд. 12:14, Крм. 7:3-4

+ 22:5 Крм. 21:23
+ 22:6 Крм. 1:1
+ 22:7 Крм. 3:11, Крм. 1:3
+ 22:8 Крм. 19:10
+ 22:10 Крм. 10:4, Крм. 1:3
+ 22:11 2-ТӀим. 3:13
+ 22:12 МатӀ. 16:27
+ 22:13 Крм. 1:8, Крм. 21:6
+ 22:14 Крм. 7:14

+ 22:15 1-Кар. 6:9-10, ГлтӀ. 5:19-21, Крм. 21:8

+ 22:16 Крм. 5:5, Кьрм. 24:17, Крм. 2:26

+ 22:17 Крм. 21:2, Крм. 21:9, Ягь. 7:37, Крм. 21:6

+ 22:18 ККъ. 4:2, ККъ. 12:32,

+ 22:20 1-Кар. 16:22

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=LEZ

Пак Каламдин ктабар

Пак Каламдин ктабар

1. Сифтегьан Икьрардин ктабар

2. ЦӀийи Икьрардин ктабар

Агъадихъ Пак Каламдик акатзавай ктабрин сиягьар урус чӀалалди ва лезги чӀалалди пуд жуьреда гузва:

Сифтегьан Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Бытие | Хьунухь | Хьунухь | Хьн.
Исход | ЭхкъечӀун | ЭхкъечӀун | Эхкъ.
Левит | Леви | Леви | Лв.
Числа | Кьурумда | Кьурумда | Кьрм.
Второзаконие | Киххьей Къанун | Киххьей Къанун | ККъ.
Книга Иисуса Навина | Нунан хва Шуаякай ктаб | Нунан хва Шуай | Шй.
Книга Судей израилевых | Гьакимрикай ктаб | Гьакимар | Гьк.
Книга Руфь | Рутакай ктаб | Рут | Рт.
Первая книга Царств | Пачагьрикай сад лагьай ктаб | 1-Пачагьар | 1-Пч.
Вторая книга Царств | Пачагьрикай кьвед лагьай ктаб | 2-Пачагьар | 2-Пч.
Третья книга Царств | Пачагьрикай пуд лагьай ктаб | 3-Пачагьар | 3-Пч.
Четвертая книга Царств | Пачагьрикай кьуд лагьай ктаб | 4-Пачагьар | 4-Пч.
Первая книга Паралипоменон | Тарихрин сад лагьай ктаб | 1-Тарих | 1-Трх.
Вторая книга Паралипоменон | Тарихрин кьвед лагьай ктаб | 2-Тарих | 2-Трх.
Книга Ездры | Эзрадакай ктаб | Эзра | Эз.
Книга Неемии | Негьемакай ктаб | Негьем | Нгь.
Книга Есфирь | Эстеракай ктаб | Эстер | Эс.
Книга Иова | Аюбакай ктаб | Аюб | Аюб
Псалтирь | Забур | Забур | Зб.
Книга Притчей Соломоновых | Дерин келимайрин ктаб | Келимаяр | Дк.
Книга Екклесиаста, или Проповедника | Муаллимдин ктаб | Муаллим | Мл.
Книга Песни Песней Соломона | Манийрин мани ктаб | Мани | Ман.
Книга пророка Исаии | Яшай пайгъамбардин ктаб | Яшай | Яш.
Книга пророка Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ктаб | Ермиягь | Ерм.
Книга Плач Иеремии | Ермиягь пайгъамбардин ишел | Ишел | Иш.
Книга пророка Иезекииля | Зеки пайгъамбардин ктаб | Зеки | Зк.
Книга пророка Даниила | Даниял пайгъамбардин ктаб | Даниял | Дн.
Книга пророка Осии | Гьаши пайгъамбардин ктаб | Гьаши | Гьш.
Книга пророка Иоиля | Яил пайгъамбардин ктаб | Яил | Яил
Книга пророка Амоса | Амус пайгъамбардин ктаб | Амус | Амс.
Книга пророка Авдия | Абди пайгъамбардин ктаб | Абди | Абд.
Книга пророка Ионы | Юнус пайгъамбардин ктаб | Юнус | Юн.
Книга пророка Михея | Микей пайгъамбардин ктаб | Микей | Мик.
Книга пророка Наума | Нагьум пайгъамбардин ктаб | Нагьум | Нм.
Книга пророка Аввакума | Гьабакьукь пайгъамбардин ктаб | Гьабакьукь | Гьб.
Книга пророка Софонии | Цафан пайгъамбардин ктаб | Цафан | Цф.
Книга пророка Аггея | Гьагай пайгъамбардин ктаб | Гьагай | Гьг.
Книга пророка Захарии | Зекери пайгъамбардин ктаб | Зекери | Зкр.
Книга пророка Малахии | Малахи пайгъамбардин ктаб | Малахи | Млх.

ЦӀийи Икьрардин ктабар

Урус | Лезги тамам жуьре | Лезги куьруь жуьре | Лезги атӀай жуьре
Евангелие от Матфея | МатӀаялай атай Шад Хабар | МатӀай | МатӀ.
Евангелие от Марка | Маркалай атай Шад Хабар | Марк | Мрк.
Евангелие от Луки | ЛукӀадилай атай Шад Хабар | ЛукӀа | ЛкӀ.
Евангелие от Иоанна | Ягьядилай атай Шад Хабар | Ягья | Ягь.
Деяния Апостолов | Илчийрин крар | Крар | Кр.
Послание Иакова | Якьу-бан чар | Якьуб | Якь.
Первое Послание Петра | Петрудин сад лагьай чар | 1-Петру | 1-Птр.
Второе Послание Петра | Петрудин кьвед лагьай чар | 2-Петру | 2-Птр.
Первое Послание Иоанна | Ягьядин сад лагьай чар | 1-Ягья | 1-Ягь.
Второе Послание Иоанна | Ягьядин кьвед лагьай чар | 2-Ягья | 2-Ягь.
Третье Послание Иоанна | Ягьядин пуд лагьай чар | 3-Ягья | 3-Ягь.
Послание Иуды | Ягьудан чар | Ягьуд | Ягьд.
Послание к Римлянам | Римвийриз чар | Римвийриз | Рим.
Первое послание к Коринфянам | Каринфвийриз сад лагьай чар | 1-Каринфвийриз | 1-Кар.
Второе послание к Коринфянам | Каринфвийриз кьвед лагьай чар | 2-Каринфвийриз | 2-Кар.
Послание к Галатам | ГалатӀвийриз чар | ГалатӀвийриз | ГлтӀ.
Послание к Ефесянам | Эфесвийриз чар | Эфесвийриз | Эф.
Послание к Филиппийцам | ФилипӀарвийриз чар | ФилипӀарвийриз | ФпӀ.
Послание к Колоссянам | Каласарвийриз чар | Каласарвийриз | Кал.
Первое послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз сад лагьай чар | 1-Саланиквийриз | 1-Сал.
Второе послание к Фессалоникийцам | Саланиквийриз кьвед лагьай чар | 2-Саланиквийриз | 2-Сал.
Первое послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз сад лагьай чар | 1-ТӀиматӀеяз | 1-ТӀим.
Второе послание к Тимофею | ТӀиматӀеяз кьвед лагьай чар | 2-ТӀиматӀеяз | 2-ТӀим.
Послание к Титу | ТӀитӀаз чар | ТӀитӀаз | ТӀитӀ.
Послание к Филимону | Ифлеманаз чар | Ифлеманаз | Ифл.
Послание к Евреям | Чувудриз чар | Чувудриз | Чвд.
Откровение Иоанна | Ягьядин Керемат | Керемат | Крм.

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

ЦӀийи Икьрар

1. А

2. Б

3. Г

4. ГЪ

5. ГЬ

6. Д

7. Е

8. Ж

9. З

10. И

11. К

12. КЪ

13. КЬ

14. КӀ

15. Л

16. М

17. Н

18. П

19. Р

20. С

21. Т

22. ТӀ

23. Ф

24. Х

25. Ц

26. ЦӀ

27. Ч

28. Ш

29. Э

30. Ю

31. Я

Гафарган

Абба – арамей чӀалал – «буба, дах»; аялри бубадиз тавазидаказ гьа икӀ лугьудай. Аллагь Бубадихъ галаз Иса Месигь гьа икӀ лугьуз рахадай, гуьгъуьнлай сифтегьан иманийрини гьа икӀ ийиз хьанай.

Агъа дуьнья – Гзаф маса халкьари хьиз, ЦӀийи Икьрардин вахтарин чувудрини кьейидалай кьулухъ инсандин руьгь агъа дуьньядиз акъатда ва ана чилел тухвай уьмуьрдикай гьахъ-гьисаб авун герек жеда лугьуз фикирдай. Гунагькаррив ана жаза агакьда лугьудай.

Адам – Аллагьди халкьнавай сад лагьай кас. Адалайни адан паб Гьавадилай вири инсаният арадал атана. Адамни Гьава Аллагьдин весият чӀурай ва идалди гунагь авур сифтегьанбурни тир. Гьа вахтарилай абурун эвледар гунагьдик кваз амукьун давам жезвай, гунагьрай гузвай жазани ажал хьанвай. Месигьдиз эхиримжи Адам лугьуналди, Павела Месигьдихъ иман авур инсаният гуя цӀийи кьилелай дуьньядал хквезвайди хьиз къалурзава. Гила инсаниятдивай Аллагьдинни Адаман арада виликдай, гунагькарвал жедалди, хьайи алакъайрал хквез жеда.

Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Аллагь кьатӀу́н – И келима Пак Каламда гьакӀ «Аллагьдикай са гьихьтин ятӀани чирвал хьун» лагьай чӀал ваъ, «Адан къастунив кьадайвал, Адахъ галаз сад хьана, Адахъ галаз жуван кьилдин алакъаяр гуьнгуьна тваз уьмуьр тухун» лагьай чӀал я.

Аллагьдин КӀвал – Мусадин вахтарилай вичин патав чувудри Аллагьдиз икрам ийиз хьайи Алачухдин эвезда Сулейман пачагьди Исраилдин меркез Ярусалимда эцигай ибадатханадин гапӀал. Чи аям къведалди 586-йисуз Аллагьдин КӀвал бабилвийри чукӀурнай, амма са шумуд цӀуд йисар алатайдалай гуьгъуьниз ам эхциг хъувунай. И цӀийи КӀвал ЧӀехи Гьируд пачагьди цӀийи кьилелай туьхкӀуьрнай ва хъсандиз гегьеншар хъувунай. И КӀвал Исраилдин вири уьмуьрдин кьилин макан тир: къурбандар тек са гьа ина гуз жедай, иниз вири уьлкведай ва къецепатайни чувудар чпин чӀехи суварар (Песагь, ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар, Кумайрин сувар) кьиле тухуз къведай. Аллагьдин КӀвалин кьилин утагъдиз Паквилерин Пак чка лугьудай, аниз кьилин хахамдивай кьилдин къуллугъ авун патал йиса са гъилера гьахьиз жедай. Паквилерин Пак чка тек са хахамривай физ жедай Пак чкадивай пердедалди чара авунвай. И кьве падни Аллагьдин КӀвал яз гьисабзавай, анриз адетдин инсанривай физ жедачир, абуру Аллагьдин КӀвалин гьаятра икрам ийидай. Гьаятрин къерехрай авай ширасрик жуьреба-жуьре кеспийрик квай гзаф халкь кӀватӀ жедай. Иса Месигьди виликамаз лагьайвал, чи аямдал къведалди 70-йисуз римвийри Аллагьдин КӀвал михьиз чукӀурна ва гьа вахтарилай инихъ ам мад эхциг хъувуначир.

Аллагьдин КӀел – Аллагьди Муса пайгъамбардин куьмекдалди исраилвийриз гайи Къанунди къалурнавайвал, Аллагьдин КӀвале гьар пакамахъ ва гьар няниз хахамри Аллагьдиз эркек кӀел къурбанд ийидай. Къурбанддин кӀелен ивиди Аллагь инсанрихъ галаз туьхкӀуьр хъийидай, и адетда исраилвийрин гунагьрилай гъил къахчунин гьерекат кьиле физвай. Ягья пайгъамбарди Иса Месигьдиз Аллагьдин КӀел лугьуналди, Ам вири дуьнья патал къурбанддиз акъуддайдакай виликамаз лугьуз хьанай.

Аллагьдин Пачагьлугъ – И келимади Аллагьдин ва Ам чпин Пачагь яз кьабулзавай, Адахъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай инсанрин алакъайрикай лугьузва. А Пачагьлугъ Иса Месигь кьвед лагьай гъилера хтайдалай кьулухъ чилел тайин жеда: Аллагьдин халкьдин душманар магълуб жеда, виликан дуьнья квахьда, адан чкадал цӀийиди жеда, ам даиман кадгъайвилив ацӀана жеда, ана са жуьрединни писвал амукьдач. Амма Аллагьдин Пачагьлугъ неинки са гележегда жедай кар я, ам инсанри Аллагьдин къастунал амал ийизвай ва чпин алакъайра муьгьуьббат авайди къалурзавай вирина исятдани ава. Аллагьдин Пачагьлугъ Иса Месигьдин, Ягья пайгъамбардин ва илчийрин вязерин кьилин килим я.

Аллагьдин рекьел атун – Инсанди туба ийизва (кил. «Туба авун»), гьадалай кьулухъ Аллагьдин къастунай фин кӀевелай кьетӀзава, Иса Месигьдалди Аллагьди гузвай хиласвал кьабулзава.

Аллагьдин Хва – Чувуд чӀала «дуьньядин хва», «теселлидин хва» ва я «къукърумдин рухваяр» хьтин ибарайри нихъ гьахьтин лишанар ва тӀебиат аватӀа гьам къалурзава. «Аллагьдин рухваяр» ибара каламра Исраилдин веледрихъ чпин уьмуьрда Аллагьдин халкьдиз Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим тирди къалурун патал гъиликзава. Исраилдин рухваяр Аллагьдин веледар яз гьисабзавай, амма и веледвал бедендилай хьанвайди яз ваъ, Аллагьди инсанар, абурун бан-бубаяр лукӀвиликай хкудна, уьмуьрдал гъунин нетижада хьанвайди яз гьисабзава (кил. Киххьей Къанун 14:1, Гьаши 1:10; 11:1). Исраилдин рухвайрин каламра «Аллагьдин Хва» гьакӀ Исраилдин пачагь къалурун патални гъиликзава. Ахьтин пачагьдихъ, адалат гваз уьлкве идара авуналди, Аллагьдиз хас лишанар хьун лазим я (кил. 2-Пачагьар (2-Смаил) 7:8-17; Забур 2:6-11; 88:20-27). Пачагьар Исраилдин рухвайрин векилар яз гьисабзавай. Аллагьдихъ галаз пачагьрин кьетӀен алакъаяр авай, Аллагьди абур пачагьвилин гелеваз тухузвай. Давуд пачагьдин тухумдилай атанвай пачагь хьиз, Иса Месигьни Аллагьдин Хва яз кьабулзава. И ибара бедендалди жедай ва тӀебиатдиз хас жуьредин алакъайрихъ галкӀанвайди яз кьабулиз жедач. Иса патал гъиликзавай и тӀварцӀи Адахъ тамамдаказ Аллагьдиз хас лишанар авайди ва масадбуруз а лишанралди Аллагьдин халисан тӀебиат къалурзавайди къейдзава.

Аллагьдин хъел – И ибара инсандик акатзавай хьтин гьиссер Аллагьдик акатзава лагьай чӀал туш. Амма Аллагьди инсанрин гунагьрални рехнейрал разивал ийизвач, абурай кӀеви жаза гун мумкин я, а жазадин макьсад – гьахъ арадал хкун ва гунагькардин кьилив ван ийиз тун я. Гьар са касди гунагьар ийизвайвиляй, ада вичел Аллагьдин хъел аватдайвал ийизва, ятӀани адавай Месигьдиз талукь хьуналди Аллагьдихъ галаз туьхкӀуьз жеда.

Алфани Омега – юнан алфавитдин сифте ва эхиримжи гьарфар.

Амин – Къадим чувуд чӀалал и гафуникай «гьакъикъи я» ва «гьакъикъат» мана хкатзава. И гафуналди вяз ва я дуьа гатӀунизни, акьалтӀаризни жеда. Масада лагьанвай и гафуниз жаваб хгун яз и гаф лугьузвай касди вич адан гафарихъ галаз рази тирди къалурзава.

Аси – Аллагьдикай чурукӀа рахун, Адаз аксивал авун.

Асия вилаят – (с гьарф аваз кхьида). Римдин империядин са вилаят, гилан ГъвечӀиди тир Азиядин (Туьркиядин) са пай я. И вилаятдин меркез Эфес шегьер тир. Дуьньядин са пай тир Азиядин тӀвар гьа и вилаятдилай атанвайди я, амма абур какадарна кӀандач.

Афинаяр – Юнанда авай шегьер. Ам къадим вахтара тек са сиясатдин макан хьиз ваъ, гьакӀ медениятдин макан хьизни сейли хьана. Сакратан, Эфлатунан ва Эрестудинн хайи шегьер тир Афинаяр къадим вахтара жуьреба-жуьре хилерин филасафар чеб чпел гьалтдай ва абуру чпин гьуьжетар кьиле тухудай чкани тир.

Бабил – къадим Мукьвал тир рагъэкъечӀдай патан лап чӀехи шегьер. Ам Месапатамда (гилан Иракда) авай зурба империядин меркез тир. Бабилда жуьреба-жуьре гзаф аллагьриз тӀеат ийизвай. Чи аямдал къведалди хьайи 587-йисуз бабилвийри Ярусалим чукӀурнай, идалай гуьгъуьниз абуру чпихъ галаз гзаф кьадар чувудар Месапатамдиз хутахнай. ЦӀийи Икьрардин вахтар алукьдалди Бабил шегьер чукӀур авунвай. ЦӀийи Икьрарда «Бабил» гафуни иблисдин пачагьлугъ лагьай мана гузва; цӀийи зурба империядин меркез, Ярусалим къачур, мажуси бутринни гзаф рехнейрин макан тир Римни Бабилдихъ галаз сад авун мумкин я.

Багьал-Зевул – иблисдин тӀварарикай сад. Аллагьдин душман тир иблис чӀуру жинеррин чӀехиди я. И тӀвар, аквар гьаларай, Фелистиндин мажуси халкьарин адетра гьалтзавай аллагьрикай чӀехиди тир Баалан тӀварцӀихъ галаз алакъада ава.

Баркалла – Аллагьди и дуьньяда ийизвай крарай аквазвай Адан зурбавилиз гьа икӀ лугьузва. Пак Каламдай чир жезвайвал, бязи вахтара Аллагьдин баркалла чувудриз къати экв яз ачухдиз аквадай. ЯтӀани, Аллагьдин баркалла Адан михьи ксарин уьмуьрдани къалурнаваз жедай. Адан баркалла гзафни-гзаф Иса Месигьдин уьмуьрдай, Ада къалурай аламатрай ва иллаки Ам хашунал кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва.

Бахтавар – вичихъ бахт хьунухь са гьикьван ятӀани вахтуналди гьиссзавайди ваъ, вичихъ амукьдай эбеди ва са шакни алачир бахт хкянавай кас.

Берекат – ЦӀийи Икьрарда гьалтзавай кьилин келимайрикай сад. Лайих авачизни инсанриз Аллагьди ийизвай регьим. И гафуни Аллагьди инсандиз ганвай хъсан пай къалурзава. А пай Ада са гьихьтин ятӀани агалкьунрай савкьват яз ваъ, Вичин регьим галай къастуналди гузва. Гьа ида берекат Къанундивай чара ийизва. Къанунди, адалатдин шартӀарикай бине кьуналди, Аллагьдинни инсандин, гьакӀни инсанрин чпин алакъаяр идара ийизва: гьар садав, вичиз вуч лайих ятӀа, гьам агакьзава. Берекат лугьудай келима кьилдин инсандин ва гзаф ксар авай гапӀалдин уьмуьрда гьалтзавай маса жуьредин паярихъ ва вакъиайрихъни галкӀуриз жеда; виридалайни виниз тир берекат – иманияр патал ахъа жезвай ва Аллагьдихъ галаз санал тухудай эбеди уьмуьр я.

Билъам – Мусадин вахтара уьмуьр тухвай пайгъамбар (Кьурумда 22–24-кь.). Чувудри чпин душманар яз кьазвай мааб халкьдин пачагь Балакьа Билъам кирида кьунай ва ам исраилвийриз лянетар авун патал ракъурнай. Амма пайгъамбар физвай рекье аламатдин саягъда акъвазарнай. Билъам алаз физвай диши лам адахъ галаз инсандин чӀалал раханай, гьа икӀ пайгъамбардиз вичиз Аллагьдин малаикди исраилвийриз – Аллагьди хкянавай халкьдиз – лянет авун къадагъа ийизвайди чир хьана. Нетижада Аллагьдин къастуналди Билъама лянетрин чкадал Исраилдиз хийир-дуьа авуна.

Буба – (Аллагьдикай рахадайла) Иса Месигьди Аллагьдиз «Буба» лугьузва ва идалди Аллагьдихъ галаз вичин кьетӀен алакъа, Вичин хвавал ачухдиз къалурзава. Исади, Сифтегьан Икьрардин са бязи пайгъамбаррин рехъ давамарун яз, Аллагьдиз гьа икӀ лугьун патал имандал алайбуруз вязер авунай: имандал алайбуруз Аллагь неинки и дуьньядин Агъа яз, гьакӀни датӀана чпин куьмекдиз къвез гьазур, чеб кӀани Буба язни аквазва.

Бунъямин – Якьубан цӀикьвед хцикай виридалайни гъвечӀиди, чувудрин тайифайрикай садан кьил кутурди.

Бут – бязи халкьарин динра кӀарасдикай ва я маса затӀарикай инсандин, гьайвандин, ва я маса затӀарин шикилда аваз раснавай аллагьдин кӀалуб.

Галилей – Фелистиндин кефер пад. Гзаф асирра и вилаят къецепатан агъайрин гьукумдик хьана, гьавиляй анин агьалийрик гзаф чувудар туширбурни квай. Ягьудатдин агьалийри чеб галилейвийрилай вине кьадай. Галилейдин шегьер тир Назаретда Исадин аялвални жегьилвал фена. Ина, Галилейда, Ада Вичин гзаф аламатар къалурна.

Галилейдин вир – Галилейда авай уькӀуь тушир чӀехи вир. Анай Ярдан вацӀ авахьзава. Вире гзаф гьуьлуьн гъетер ава, анал халисан тӀурфанар жеда, гьавиляй адаз гагь-гагь гьуьлни лугьуда. Адал маса тӀварарни ала: Тибердин вир, Генисарат вир.

Гамур – кил. «Садум (ва Гамур)».

Гевгьер – гьуьлуьн ва вацӀарин хъипрепӀрин бязи жуьрейрай акъуддай багьа къаш. Гевгьерар шумудни са жуьрединбур ва кьадардинбур жеда. Гзаф чӀехи ва кьериз гьалтдай гевгьеррин къимет лап винизди жеда.

Гунагь – Аллагьди ганвай весиятар чӀурун, Аллагьдин чӀалаз килиг тавун ва Адаз муьтӀуьгъ тахьун.

Гъилер эцигун – виче са ярж авай гьерекат, диндин са адет: кӀватӀалдин кьиле авайда инсандин кьилел гъилер эцигдай ва Аллагьдивай кьетӀен хийир-дуьа, рухсат гун тӀалабдай. Гьа икӀ Аллагьдивай и касдиз Пак Руьгь, азаррикай сагъ хъхьун ва Руьгьдин кьетӀен паяр багъишун тӀалабдай. ИкӀ адаз кьетӀендиз ибадат ийидай ихтияр гудай.

Гьабил – Адаманни Гьавадин кьвед лагьай хва. Аллагьди, адан къурбанд хушдиз кьабулна, адан чӀехи стха Къабилан къурбанд кваз такьурла, Къабила Гьабил яна кьенай. Им инсаниятдин тарихда хьайи сад лагьай яна кьиникьун тир (кил. Хьунухь 4:1-16).

Гьалтунин Алачух – Аллагьдин КӀвал эцигдалди вилик исраилвийри Аллагьдиз икрам Гьалтунин Алачухдин вилик ийидай, къурбандарни гьана гудай. Ана Аллагьдин весиятар кхьена атӀанвай марчил къванер хуьзвай. Исраилдин халкьди ам вичихъ галаз тухудай. Аллагьдин КӀвал эцигайдалай гуьгъуьниз Гьалтунин Алачух кьилдин чкада, виридалайни пак кӀвале авай.

Гьарун – Мусадин чӀехи стха. Ам Левидин тайифадикай тир. Аллагьди Мусадин куьмекдалди къадим чувудриз Къанун гайи чӀавуз Гьарун хахамвиле тайинарнай. Аллагьди гьадалай кьулухъ хахамар анжах Гьарунан эвледрикай хьун эмирнай.

Гьахъ-михьивал – Аллагь гьахъ-михьи я, яни Адан крарин бинеда гьакъикъатни адалат ава. ЦӀийи Икьрарди къалурзавайвал, анжах Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчуртӀа ва Вичин гьахъ-михьивал савкьват яз гайитӀа (идаз «гьахъ-михьивилиз акъудун» лугьуда), инсан халисандаказ гьахъ-михьи хьун мумкин я. Инсанди вичини, Аллагьдин къаст кьилиз акъудиз, вичи ийизвай вири крара михьивилихъ ялна кӀанда.

Гьахъ-михьивилиз акъудун – Аллагьди инсандин гунагьрилай гъил къахчузва, ам тахсир квачирди яз малумарзава ва адав гьахъ-михьи касдив хьиз эгечӀзава. Ихьтин гьахъ-михьивилиз акъудун анжах Иса Месигьдихъ иман авуналди къачуз жедайди ЦӀийи Икьрарда кьетӀендиз къейдзава.

Гьируд – (1) ЧӀехи Гьируд, чувудрин пачагь. Ада Фелистинда чи аямдал къведалди 40-лагьай йисалай чи аямдин 4-лагьай йисалди пачагьвал авуна. Иса Месигь хайи са кьадар вахтунилай Бетлегьемда куьрпе аялар кьинин эмир гайиди гьа и пачагь тир. (2) Гьируд АнтипӀ, ЧӀехи Гьирудан хва. Ада Галилейда чи аямдин 4 – 39-лагьай йисара пачагьвал авуна. Къанундал амал тавуна авур некягь винел акъудай Ягья пайгъамбар кьунин ва кьиникьан жазадиз акъудунин эмир гайиди гьа и пачагь я. Ам Месигьдин дуван ийизвай чӀавуз са акьван яргъалди тушир вахтунда Адал гьалтнай. (3) Гьируд Агрипа Ӏ, ЧӀехи Гьирудан хтул. Ада Фелистинда чи аямдин 41 – 44 лагьай йисара пачагьвал авуна. Ам инсаф тийиз месигьийрин геле къекъвез хьанай. (4) Гьируд Агрипа ӀӀ, Гьируд Агрипа Ӏ лагьайдан хва. Илчи Павел гьадан вилик раханай. Ада Фелистиндин жуьреба-жуьре чкайра чи аямдин 70-йисал къведалди пачагьвал авунай. Гуьгъуьнлай ам Римдиз хъфенай.

Давуд – Исраилда Шаулалай гуьгъуьниз хьайи кьвед лагьай пачагь, ам чи аямдал къведалди хьайи 1000-йисуз тахтуна ацукьна. Давуда Исраил чӀехи гьукуматдиз элкъуьрна, Ярусалимдикай адан меркез авуна. Ам дяве ийидай алакьунар авай аскер ва чӀехи шаир, Сифтегьан Икьрарда авай Забур ктабдин – Аллагьдихъ элкъвена лагьанвай манияр кхьенвайбурукай сад тир. Давуда вафадивди Аллагьдиз къуллугъзавай, ва, и кардай савкьват яз, адаз Аллагьди исраилвийрин пачагьар са гьадан эвледрикай жеда лагьана гаф ганай. Чувудрин пайгъамбаррини вири и дуьньядал пачагьвал ийидай Месигь Давудан Эвлед жедайдакай виликамаз лугьуз хьанай. Гьавиляй Исадиз Давудан Эвледни лугьузва.

Давудан Хва – ИкӀ чувудри Месигьдиз лугьудай, гьикӀ лагьайтӀа, чувудрин иман тирвал, Ам Давуд пачагьдин гьакъикъи Эвлед хьун лазим тир.

Дуьа – ЦӀийи Икьрарда дуьадин кьве жуьре ава: кьилдин, яни инсанди Аллагьдихъ элкъвена вичин гафаралди, Адан тарифиз, Адаз сагърай лугьуз ва я куьмек тӀалабиз ийизвай дуьа ва кӀватӀалдин, яни тайинарнавай чкада (Аллагьдин кӀвале ва я синагугда) тайинарнавай вахтунда малум тир къайдада ийидай дуьа.

Ермиягь пайгъамбар – чи аямдал къведалди VӀӀ – VӀ лагьай асирра уьмуьр тухвай пайгъамбар. Адан пайгъамбарвилерин кьилин килим Исраилдиз Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гун ва, Аллагьдин рекьел атун тавуртӀа, чувудрин кьилел къведай туькьуьл кьисметдал шехьун я.

Жегьеннем – кил. «Агъа дуьнья».

Женнет – Хьунухьин ктабда (2-кьил) гуьзел багъдин шикил ганва. Ана инсанри Аллагьдихъ галаз рафтарвиле аваз уьмуьр тухузвай. И багъдиз женнет лугьузвай. Аллагьдин гафар япалай авурла, инсанар анай чукурна, гила абур четин зегьмет ва азарар чӀугваз, ажалдин гьукумдик кваз уьмуьр тухуниз мажбур жезвай. Женнетдикай рахадайла, Исадин фикирда Аллагьдихъ галаз санал тухузвай и бахтавар ва са пашманвални авачир ва вич эбеди яз давам жедай уьмуьрдиз хтун ава.

Жинер – чпин кьиле иблис акъвазнавай чӀуру руьгьер. Инсанриз мукьвал-мукьвал абурукай кичӀе жедай, вучиз лагьайтӀа жинерри и дуьньяда чпин гьерекатар кьетӀидаказ кьиле тухузвай, месела, инсанрик акатдай ва ам михьиз чпин табийдик кутадай. Амма и дуьньяда виридалайни кьилин гьукум Аллагьдив гва. Аллагьди ганвай къуватдалди Исади инсанрикай жинерар хкуддай. Ада Вичин илчийризни ихьтин алакьун ганай.

Жузам – Жузам азар квайди чиркин яз гьисабдай. Ахьтиндак гъил хкӀурдини чиркин хьанвайдай кьадай. Хахамди жузам квайбур жагъурун ва абур амай инсанрикай чара авун лазим тир. Ахьтин азар квайди дири хъхьунин шагьидвални хахамди ийидай.

Забур – Сифтегьан Икьрардин ктабда – Забур ктабда чувудрин диндин 150 мани санал кӀватӀнава. И ктаб Давуд пачагьдин тӀварцӀихъ гилигзава, вучиз лагьайтӀа и манийрикай са кьадарбур кьилди гьада кхьенвайбур я. Са манийра Аллагьдин регьимдай Адаз шукурар ийизва ва сагърай лугьузва, муькуь манийра куьмек авун тӀалабзава. Иманийри лап фад алатай вахтарилай дуьадин вахтунда Забурдай жуьреба-жуьре манияр лугьудай.

Зейтун пел – Им Ярусалимдин рагъэкъечӀдай патан цлахъай галай кьакьан тушир дагъ я. Анлай вири шегьер иердиз аквазва. И пелен ценев Гетсеман багъ гвай. Инжилдиз талукь тарихдин гзаф вакъиаяр гьа ина кьиле фенай: месела, Месигьди вахтарин эхир алукьдайдакай гьа ина лагьанай ва Ам гьа ина кьунни авунай.

Зинавал – кӀвал-югъ аваз ва я авачиз чара касдихъ галаз чӀуру рекье хьун ва явавилер авун.

Ибадат – Аллагь рикӀел гъун, Адаз икрамун, дуьаяр авун.

Иблис – Аллагьдин мидя, чӀуру жинеррин кьилевайди. Ада ва адан гъилик квай жинерри инсанар алцурарзава, абурув Аллагь кьабулиз тазвач ва инсанар эбеди кьиникьал гъиз алахъзава. Аллагьдиз акси экъечӀзавай ксариз кискис гузвайди иблис я. Керемат ктабда иблисдал са чӀавуз михьиз гъалиб жедайди ва ам тергдайди лугьузва. Пак Каламда адал маса тӀварарни ала: шийирди, Багьал-Зевул.

Ибрагьим – семит халкьарин бан-буба. Адан тарих Хьунухь ктабдин 12–25 лагьай кьилера ачухарнава. Аллагьди ам хкяна ва адахъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди адаз хайи чилелай яргъал Къенандин чилел фин эмирна. Анаг Аллагьди адан гзаф кьадарда авай эвледриз гун хиве кьуна. Ибрагьимакай бязи халкьарин, гьабурукай яз исраилвийринни, бан-буба хьана. Тавратда ам, авай гьалариз ва инсанриз хас фикирриз акси яз, Аллагьдиз акьалтӀай вафа хуьнин, Адан вири эмирар кьилиз акъудиз гьазурвилин чешне я.

Икьрар – Аллагьдинни инсанрин арада кутӀуннавай чӀуриз тежер икьрар, ада Пак Каламда кьилин чка кьазва. Икьрар кутӀундайла, гьар терефди, вичел тайин мажбурнамаяр къачуналди, абур кьилиз акъудда лагьана гаф гузва. Синай дагъдал Аллагьди арада Муса аваз вири чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна. Аллагьди чувудриз нуьсрет гуда, абур вири душманрикай хуьда лагьана гаф ганай. Амма чувудрини, чпин нубатдай, Аллагьдиз вафа хуьн, Къанунда кхьенвай Адан къаст кьилиз акъудун лазим тир. И Икьрардиз, ам кутӀун авуникай ва кьилиз акъудуникай ихтилатзавай ктабрин кӀватӀалдиз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Аллагьдинни инсанрин арада цӀийи Икьрар кутӀундайдакай пайгъамбарри виликамаз лугьуз хьанай. Ам Иса Месигьдин кьиникьин ва Адал чан хтунин куьмекдалди кутӀунайдакай Инжилда ихтилатзава. И Икьрардикай ЦӀийи Икьрардин ктабра лугьузва. Гила Иса Месигьдихъ иман авур ва Ада гайи чирвилерихъ галаз кьурвал уьмуьр тухузвай вирибур, чпин ери-бинедиз килиг тавуна, Аллагьдин халкь яз гьисабзава.

Икьрардин сандух – исраилвийрин виридалайни пак затӀ: кӀарасдикай туькӀуьрна, къизилдалди кӀевирнавай пак сандух. Ана, Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀундайла, Ада Синай дагъдал Мусадиз гайи 10 весият кхьенвай къванцин марчилар авай. Сандух эвелдай Алачухдин, ахпани Аллагьдин КӀвалин виридалайни пак паюна авай. Исраилвийри ам Ребби ацукьнавай тахтунин лишан яз гьисабзавай.

Илчияр – Иса Месигьдин векилар. Сифте нубатда Месигьдин лап мукьва тилмизриз, яни Ада чилел тухвай уьмуьрда Адахъ галаз санал къекъвей ксариз гьа икӀ лугьузва. Абур Месигьдал кьейидалай кьулухъ чан хтуникай муштулухар гуз ракъурнай. Гуьгъуьнлай, Месигьдал кьена чан хтайдалай кьулухъ, вичиз Месигьди ихьтин муштулухар гун патал эверай Павела вичизни гьа икӀ лугьуз хьана. Шад Хабардикай вязер ийизвай маса ксаризни икӀ лугьун мумкин я. Месела, Барнабадиз.

Ильяс пайгъамбар – Исраилдин чӀехи пайгъамбар (кил. 3-Пачагьар 17-кьилиз ва адалай гуьгъуьнизни). Пак Каламда ам чан алаз цаварал тухвайвиликай кхьенва, гьавиляй садра ам чилел хкведайдахъ чувудар агъунвай (кил. Малахидин ктаб 4:5). «Ильясан руьгь ва къуват кваз» Ягья пайгъамбар инсанриз Месигь къвезвайдакай муштулух гуз атанай.

Иман – Аллагьдихъ, Ада гайи гафар кьилиз акъатунихъ агъун, Адан къаст кьабулун, жув гьар йикъан уьмуьрда Адан къастунин геле аваз физ гьазур хьун. ЦӀийи Икьрарда имандин лап чӀехи важиб авай шартӀ – Иса Месигь Ребби ва Хиласкар яз кьабулун я.

Имани – имандал алай кас.

Иманийрин кӀватӀал – ДатӀана Аллагьдиз ибадат авун патал, Пак Калам чирун патал ва рафтарвиле хьун патал са чкада уьмуьр тухузвай иманийрин гапӀалдиз гьа икӀ лугьузва. И келимадин мана неинки са чкадин иманийрин гапӀал, гьакӀни вири дуьньяда Иса Месигьдихъ иман ийизвайбур лагьай чӀал жезва.

Инсандин Хва – Иса Месигьди Вичиз ганвай тӀвар. И тӀвар Инжилда Исадал къвезвай баркалладихъ галаз кьетӀендаказ алакъада ава. А баркалла Адан азабрай, кьиникьай ва Адал чан хтунай аквазва. ГьакӀ и тӀвар цаваринни чилерин арада адан Арачивилин, Аллагьди чилел вахтарин эхирда дуван ийиз ва дуьнья идара ийиз ракъурнавай касдин везифадизни талукь я. Исади и дережа Вич паталди тирди къалурзавай.

Иса – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Иса Месигь – кил. «Аллагьдин Хва», «Инсандин Хва» ва «Месигь».

Исакь – Ибрагьиманни Саррадин хва, Исаванни Якьубан буба, чувудрин бан-буба.

Исраил – Чувуд чӀалал и гафуни «Аллагьдихъ галаз къуршахар кьазвайди» мана гузва: (1) Аллагьди Якьубаз (кил. «Якьуб»), ада Пенуилда малаикдихъ галаз къуршахар кьурдалай гуьгъуьниз, гайи тӀвар (кил. Хьунухь 32:22-32); (2) Якьубалай хьайи Исраилдин вири халкь, вири 12 тайифа (кил. Малахи 4:4 ); (3) Регьебам пачагьдин аямда Исраилдин сад тир пачагьлугъ кьве пай хьайидалай гуьгъуьниз (кил. 3-Пачагьар 12) Кеферпатан пачагьлугъ – Исраил (10 тайифа) ва Кьиблепатан пачагьлугъ – Ягьудат арадал атана; (4) чеб Аллагьди хкянавай са халкь яз кьазвай ва чеб вири халкьарикай тир вири иманийриз Аллагьдин Исраил лугьузва (кил. ГалатӀвийриз 3:29; 6:16).

Ишай – Давуд пачагьдин буба, Иса Месигьдин бан-бубайрикай сад.

Ишара – адет яз, са вуч ятӀани субут ва я тестикь авун патал Аллагьди къалурзавай лишан. Иса Месигьдалди Аллагьди гзаф ишараяр къалурна.

Калам – пак ктабрин кӀватӀал. Ам Тавратдикай (Муса пайгъамбардин вад ктабдикай), Забурдикай, пайгъамбаррин ктабрикай ва тарихдин вакъиаяр галай-галайвал къалурзавай ктабрикай ибарат я. И вири ктабриз «Сифтегьан Икьрар» лугьузва. Са кьадар вахтарилай, ЦӀийи Икьрар (Инжил, Илчирин крар, чарар ва Керемат ктабар) кхьей чӀавуз, гьамни «Пак Каламдик» кутунай.

Керемат – Аллагьди Вичин къаст инсанриз жуьреба-жуьре рекьералди къалурзава: цаварай къвезвай ванералди, малаикралди, пайгъамбарралди, карагунралди, Пак Каламдалди. Адан къаст раиж хьунин и вири жуьрейриз «керемат» лугьуда. Аллагьди инсанриз къалурай кьилин керемат Иса Месигь я.

Киш югъ – чувудрин пак югъ. Мусадин Къанунди къалурзавайвал, и югъ тамамдиз Аллагьдиз бахш авун лазим яз гьисабзава ва гьавиляй и юкъуз кӀвалах авун къадагъа ийизва. Киш йикъара чувудар синагугра дуьаяр авун патал ва Пак Ктабар кӀелун патал кӀватӀ жедай. Чувудар патал гьафтедин сад лагьай югъ рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва, гьавиляй кӀвалах авунал эцигнавай къадагъа жуьмя юкъуз рагъ акӀайдалай кьулухъ гатӀун жезва ва Киш юкъуз рагъ акӀайдалай гуьгъуьниз куьтягь жезва. Инжилдин вахтариз мукьва жезвайла, фарисейри Киш юкъуз авун къадагъа тир крарин, куьлуь-шуьлуьярни кваз къалурнавай тамам сиягь туькӀуьрна ва а къайдаяр кьилиз акъудун мукьуфдивди вилив хуьз хьана.

Кумайрин сувар – чувудар Мисридай азад хъхьана яхцӀур йисуз кьурумда хьун рикӀел хуьнин лишан яз тухузвай сувар. Песагь суварилай гуьгъуьниз къвезвай яхцӀурни цӀуд лагьай юкъуз къейдзава. И юкъуз чувудри, Ярусалимдай экъечӀна, чуьлда кумаяр эцигдай ва са гьафтеда анра уьмуьр тухудай.

Къабил – Адаманни Гьавадин чӀехи хва, Гьабилан стха. Аллагьди Гьабилан къурбанд кьабулай, амма Къабилан къурбанд инкарай чӀавуз Къабила пехилвиляй Гьабил яна кьена. Им инсаниятдин тарихда сад лагьай сефер яз инсан яна кьиникь тир. Аллагьди Къабилаз лянет авуна ва адан уьмуьрдин эхирдалди ам ина-ана сиягь жедайвал авуна (кил. Хьунухь 4:1-16).

Къанун – И гаф чувудрин «Тора» гафунилай арадал атанва. «Тора» гафунихъ, гегьеншдиз къачун хьайитӀа, чирвал гун, Аллагьдин патай чирвал гун мана ава. ГуьтӀуь манада и гафуни Исраилдин халкьдиз Муса пайгъамбардин куьмекдалди ганвай къанун-къайда къалурзава. Тавратдизни гьа икӀ лугьузва, абура и Къанун вич ва ам халкьдиз багъишунин тарих ганва. Къанунди исраилвийриз лап куьлуь-шуьлуьйрални амал авуна туькӀуьрнавай несигьатар гузвай, абурун руьгьани ва жемии уьмуьр къайдада твазвай, регьимдинни адалатдин виниз тир мурадар тайинарзавай. Къанундай инсанриз Аллагьдин къаст ачух жезвай, амма Къанун чӀурзавай ксар чпин гунагьрай гана кӀани жазадикай Къанундивай хилас ийиз хьун мумкин туш. Гьавиляй ЦӀийи Икьрарда Къанундивай тежезвай крар Аллагьдин берекатдивай жедайди къалурзава.

Къенан – Чувуд чӀалал и гафуни «агъада авай чил» мана гузва: 1) Хаман рухвайрикай сад, адал лукӀвилин лянет алукьнай. Адакай къадим Къенанда уьмуьр тухвай гзаф халкьарин бан-буба хьана (кил. Хьунухь 9:18-27; 10:6, 15–19); 2) Кьулан гьуьлуьн къерех тирвал Ярдандал къведалди авай чил, ам кьибле патай Мисридилай кефердихъди Ливандал кьван экӀя хьанва (кил. Кьурумда 34:1-12). Иер, мублагь, Къенанан эвледар алай и чил Аллагьди Ибрагьимазни адан эвледриз гуда лагьана гаф ганай (кил. Хьунухь 13:14-15; 15:18; ЭхкъечӀун 3:8; Чувудриз 11:8-9). Аллагьдин халкьдиз Къенанда виликдай уьмуьр тухвай халкьарихъ галазни, я абурун аллагьрихъ галазни сад жедай ихтияр авачир (кил. ЭхкъечӀун 23:31-33; 34:15-16), амма чувудри абур вири терг авун ва абурун бутар барбатӀ авун герек тир (кил. Киххьей Къанун. 7:1-6). ЯтӀани исраилвияр Къенандин халкьарихъ галаз алакъайра жез ва абурун аллагьриз икрам ийиз хьана, и карди Исраил магълуб хьунал хьана.

Къияматдин югъ – и дуьньядин тарих куьтягь жедай бере. И чӀав атайла, виликдай кьейибурал чан хкведайдахъ ва вири инсанар, чпин уьмуьрдин гьахъ-гьисаб гваз, Аллагьдин вилик акъваздайдахъ гзаф чувудар агъунвай. ИкӀ тирди ЦӀийи Икьрарди тестикьарзава, амма ада кьетӀендиз къейдни ийизва хьи, и дувандал са инсандивайни вичин михьи краралди вич гьахъариз жедач, хьайитӀа, и кар тек са Иса Месигьди авур эвездин къурбанддалди ийиз жеда.

Къурбанган – къурбанддиз акъуднавай гьайванар ва я абурун паяр вичел кудай кьакьан чка. Къурбанган, адет яз, къванерикай эцигдай, амма Гьалтунин Алачухдихъ чкадилай чкадал тухуз жери къурбанган галай. Ам кӀарасдикай туькӀуьрнавай ва адан винелай буьруьнж янавай. Къизилдикай туькӀуьрнавай къурбанганни авай, адал атирар кудай.

Къурбанд авун – Исраилвийри Мусадин Къанундив кьурвал Аллагьдиз гьайванар къурбанд ийидай: абур тукӀвадай, ахпа абурун са пай ва я санлай къурбангандал кудай, амукьай пай хьайитӀа, инсанри ам чпин тӀуьник кутун мумкин тир. Мусадин вахтарилай эгечӀна, Аллагьди къурбандар тек са чкада авун эмирзавай: эвелдай Гьалтунин Алачухда, ахпани Аллагьдин кӀвале; и кар тек са хахамривай кьиле тухуз жедай. Гьайванрилай гъейри, къурбанд яз фу, чехир, зейтундин чӀем, цӀийи бегьердин сифтегьан майваяр гудай. Къурбандар са шумуд жуьре авай, гьардахъ кьетӀен метлеб авай: гунагьдай эвез хгун патал, Аллагьди авур хъсанвиляй сагърай лугьун яз, вяд авун яз ва я жуваз кӀан хьуналди къурбанд ийидай – ихьтин къурбанд Аллагьдини инсанди санал фу тӀуьнин ярж тир. Идалайни гъейри, исраилвийри Аллагьдиз къурбанд яз гъизвай суьрсетрикай хахамризни левитриз недайдини жезвай. ЦӀийи Икьрарда Месигь хашунал кьин вири инсаниятдин гунагьрай ганвай акьалтӀай къурбанд яз къалурзава.

Кьилин хахам – чувудрин хахамрин арада са йисан муьгьлетда тайинардай чӀехиди. Ам Меслягьатдин кьиле жедай. Къанунда къалурнавайвал, диндин бязи адетар кьиле тухудай ихтияр анжах кьилин хахамдиз авай. Гьабурукай кьилди яз, Аллагьдин КӀвалин Паквилерин Пак чкадиз гьахьдай ихтиярни са гьадаз авай. Адал махсус парталар жедай, ада амайбуруз чешне жедай хьтин уьмуьр тухун лазим тир. Исадин вахтара кьилин хахамар вилик-кьилик квай тухумрикай жедай.

Кьиса – дерин мана квай гьикая. Ана ихтилат ийизвайдан фикир дуьм-дуьздиз ва ахъадаказ ваъ, чинебан мана-метлеб кваз, рикӀел аламукьдай шикилралди ачухарда. Иса Месигьди вичин вязера мукьвал-мукьвал кьисайрикай менфят къачудай.

КӀел – кил. «Аллагьдин КӀел».

Левияр – Левидин эвледар. Леви Якьубан цӀикьвед хцикай садан тӀвар я. Левидин тайифадикай тир итимрин са паюникай (Гьарунан эвледрикай) хахамар жедай; и тайифадин амай итимри – Левидин эвледри (абуруз адет яз левияр лугьуда), хахамриз къуллугъдин вахтунда куьмек гудай. Маса тайифайрай тир чувудриз ихьтин ихтияр авачир. Идалайни гъейри, левийри Къанун чирзавай ва халкьдин арада муаллимар хьизни экъечӀзавай.

Лут – Ибрагьиман стхадин хва. Эвелдай ам Ибрагьимахъ галаз санал инай-аниз куьч жез авай. Ахпа ам явавилелди машгьур тир Садум шегьерда акъвазна. Аллагьдиз и шегьер терг ийиз кӀан хьайила, Ада и кардикай малаикдин куьмекдалди Лутаз виликамаз хабар ганай. Малаикди Лутазни адан хизандиз, Садум шегьердай катдайла, кьулухъ элкъвена килиг тавун эмирнай. Лутни хизан Садум кана куьтягь жедалди виликамаз шегьердай катнай, амма адан папа малаикдиз яб ганачир, кьулухъ элкъвена килигай ам кьелен гулуниз элкъвенай.

Мажуси – гьакъикъи Аллагьдиз ваъ, бутриз ва маса къуватриз икрамзавай кас. Къадим чувудри амай вири халкьариз гьа икӀ лугьудай, вучиз лагьайтӀа а вахтара анжах са чувудри Сад Аллагьдиз икрамзавай, амай халкьари гзаф аллагьрихъ иман ийизвай.

Майрам – 1) Исадин диде. Юсуфан лишан кутунвай лап жегьил руш яз, адаз Жабраил лугьудай малаикди хва Иса жеда лагьай хабар гана. Юсуфаз вичиз руша вафа техвейди хьиз хьун мумкин тиртӀани (вафа чӀурунай кьиникьин жаза гузвай), Майрама ян тагана Аллагьдиз кӀандайвал авуна. Ам Исади чилел тухвай вири уьмуьрда Адан патав гваз хьана ва Ам кьейи бередани хашунин патав хьана. 2) Маждал шегьердай тир паб. Адакай Исади ирид жин хкудна, адакай Месигьдин терефдар хьана. 3) Мартадин ва вичел Исади чан хкай Лазаран вах. Ам Бетандай тир. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Малаик – Аллагьдиз къуллугъзавай, чан алай руьгьани затӀ. Ада Аллагьдин эмирдалди инсанриз куьмекар гузва ва абуруз Аллагьдин къастуникай хабарзава. Иллаки чӀехи важиб авай малаикрихъ чпин тӀварар ава. Абурукай садбурал Пак Каламда Микаил ва Жабраил тӀварар ала. ЧӀехи малаикар Аллагьдиз цаварал кьетӀендиз мукьва я. Чувудрин фикиррай, абур лувар квай зурба гьайванриз ухшар тир ва абуру Аллагь ацукьнавай дапураг ялзавай. Гьавиляй исраилвийрин кьилин пак затӀ тир Икьрардин Сандухдин къапсахдални чӀехи малаикрин кӀалубар алай, а Сандух чувудри Аллагьдин тахтунин лишан язни гьисабзавай. Са вахтара са кьадар малаикар Аллагьдин аксина къарагъна ва Адаз муьтӀуьгъ яз амукьнач, абур иблисдин патаз экъечӀна. Ихьтин малаикриз «агъуз аватайбур» лугьузва.

Мангьу – чувудриз Мисридай экъечӀайдалай гуьгъуьниз яхцӀур йисан къене кьурумда къекъведай чӀавуз Аллагьди цаварилай гайи кьетӀен тӀуьн.

Мелик-Садикь – Ярусалимдин пачагь ва хахам. Ибрагьима вичиз дяведа гьатай затӀарин цӀудай са пай Мелик-Садикьаз ганай. Идалай гуьгъуьниз Мелик-Садикьа Ибрагьимаз хийир-дуьа авунай (кил. Хьунухь 14:17-20). Чувудриз чарче Мелик-Садикьан паквал Месигьдин паквилиз ухшарди яз къалурзава.

Месигь – «ГуьцӀуьр Алайди» лагьай чӀал я. И къайда Исраилда пуд жуьре инсанрихъ галаз алакъада аваз кардик кутадай: хахамрихъ, пайгъамбаррихъ ва пачагьрихъ галаз. Аллагьди пайгъамбаррин мецелай чилел Месигь – Исраилдин халкьдин Хиласкар ва чилин вири халкьарал эбеди яз агъавал ийидайди, – ракъурда лугьуз чувудриз гаф ганай. Исадин вахтара чувудар чпиз хиве кьунвай Хиласкар къведа лугьуз вил алаз акъвазнавай. Ада чеб къецепатан чапхунбазрин – римвийрин гьукумдикай азад авуник ва Исраилдин виликан зурбавал кӀвачел ахкъалдуник абурун умудар кваз жедай. Амма чилел атай Хиласкарди – Иса Месигьди – жеридалайни гзаф крар авуна. Ада вири инсаният гунагьдин ва ажалдин лукӀвиликай хкудна, Адалди Аллагьдини инсанри цӀийи, эбеди Икьрар кутӀунна.

Месигьдихъ галаз сад хьун – И ибарадин дуьм-дуьз мана «Аллагьда хьун», «Месигьда хьун» я. И гафарикай ахьтин фикир хкатзава хьи, рикӀивай иман ийизвайда вичин уьмуьрдин гьар са легьзе Аллагь рикӀел алаз, Гьадан къастунал амал ийиз ва дуьадалди Гьадахъ элкъвена тухузва. Месигьи патал Аллагьдихъ галаз ихьтин садвал Месигьдихъ иман авуналди жагъизва.

Месигьи – Иса Месигьдин терефдар, Ам вич патал Хиласкар яз кьабулнавайди, Адан весиятрихъ галаз кьадайвал уьмуьр тухуз алахъзавайди.

Меслягьат – чувудар кӀватӀ жедай кьилин чка. Ам пудкъанни цӀуд касдикай: хахамрикай, тавратдаррикай ва вилик-кьилик квай маса ксарикай ибарат тир. Абурун виридан кьиле кьилин хахам авай. Меслягьатда гзафни-гзаф диндин месэлаяр гьялдай. И Меслягьатди римвийрин вилик чувуд халкьдин векилвал ийизвай. Адахъ дуван ийидай ихтиярни авай. Исадин аямда, чувудар Римдин гьукуматдик квайла, Меслягьатди кьабулай къарар Фелистинда авай Римдин сердерри тестикьарайла, къуватда гьатдай.

Миллетбаз – чувудрин диндинни сиясатдин гапӀал. Адаз чувудрин дин мажусийрин таъсирдикай кьетӀидаказ хуьнин къилих хас тир ва ам дяведин рекьелди халкь Римдин гьукумдикай азад ийиз алахъзавай. Исадин цӀикьвед илчидикай сад тир Симун виликдай гьа и гапӀалдик хьунни мумкин я. И гаф ЦӀийи Икьрарда бязи чкайрал «къенанви» гафуналди эвезнава.

Мисри (Египет) – Исраилан эвледар Мисрида кьуд виш йисуз хьана. Мисривийри абуруз инсаф тийиз зулумар авур чӀавуз Аллагьди абур азадвилихъ тухванай (кил. ЭхкъечӀун ктабдиз).

Михьи – Мусадин Къанунда къалурнавайвал, исраилвийриз михьидини чиркинди чара ийиз чир хьун лазим тир. Тайин гьайванар, къушар ва гьуьлуьн гъетер, затӀар ва тӀуьнин-хъунин бязи жуьреяр чиркинбур яз гьисабдай. Жузам азар квай, мейитдик гъил-затӀ хкӀур инсан, гьакӀ вацра-кьилер хьанвай ва я аял хайи береда пабни чиркинбур яз кьадай. Чиркин инсанривай диндин адетра иштиракиз ва михьибурук тӀубни кягъиз жедачир. Чиркинвилин себеб арадай акъудайла, инсанди михьи хъхьун патал тайин тир шартӀар-къайдаяр кьиле тухун лазим тир.

Муса – Исраилдин лап чӀехи регьбер. Аллагьди Исраилдин халкь Мисридай ахкъуддайла ва ахпа адалай гуьгъуьниз халкь кьурумда къекъведайла, Муса Исраилдин халкьдин кьиле акъвазнавай. Аллагьди Мусадив исраилвийриз кьилиз акъудун лазим тир Къанун вугана. И Къанун Тавратда ганва. Адаз Мусадин ктабар ва я Мусадин Къанун лугьузва. Чувудар патал Муса датӀана имандин лап чӀехи муаллим яз хьана.

Муъмин – Аллагьдин рекьел алай кас.

Муьгьуьббат – ЦӀийи Икьрарда муьгьуьббатдикай жуваз кӀани кас гьевесар иликьардай алатдиз элкъуьриз кӀан хьуникай хьиз ваъ, гзафни-гзаф инсан вичихъ авай вири, гьатта вичи вични кӀани кас патал къурбанд ийиз гьазур хьуникай рахазва. Аллагьдиз инсанар кӀан хьунухь къалурай виридалай виниз тир чешне – Иса Месигь хашунал къурбанд авуна кьиникь я.

Нинев – къудрат авай, амма инсаф авачир Ашур пачагьлугъдин меркез. И пачагьлугъди исраилвийриз душманвал ийизвай. Иниз Аллагьди Юнус пайгъамбар ракъурнай: ада анин гунагькар агьалийриз, абуру гунагьрикай кьил къакъуд тавуртӀа, абур терг ийидайдакай хабар гун лазим тир. Юнусан вязинилай гуьгъуьниз Ниневидин агьалияр гунагьрикай туба авунай, ва Аллагьди абуруз регьим авунай.

Нуьгь – Дегьзаманда Аллагьди рекьяй акъатнавай инсаният терг авун, анжах михьи кас тир Нуьгьни адан хизан тун къетӀнай. Нуьгьа Аллагьдин эмирдалди чӀехи гими туькӀуьрна. Ам хизанни галаз гимида акьахайла, вири дуьньядал яд акьалтна. Анжах са гьа и хизан хилас хьана, цӀийи инсаният гьадалай арадал атана (кил. Хьунухь ктабдин 6–9-лагьай кьилериз).

Нуьсрет – кил. «Хийир-дуьа».

Пайгъамбар – Аллагьди Вичин къастуникай инсанриз хабар гун патал хкянавай кас. Пак Руьгьдин таъсирдик кваз рахаз, пайгъамбарри неинки гележегда жедай крарикай лугьудай, абур гьакӀ чӀуру крар винел акъудзавайбур хьиз ва несигьатдарар хьизни рахадай, абуру инсанриз абуру туба авунихъ ва Аллагьдин рекьел атунихъ эвер гудай. Абуру Месигь дуьньядиз атуникай Ам гьеле хадалди лап фад виликамаз лагьанай. Исадин аямдал къведалди Исраилда гзаф пайгъамбарар авай. Пайгъамбаррикай гзафбуру вязерин ктабарни кхьенай. Гьа ктабар чувудриз кӀандай. Гзафни-гзаф Яшай пайгъамбардин, Еремиягь пайгъамбардин ва Зеки пайгъамбардин ктабар гъилера жедай. Инжилдани пайгъамбаррин тӀварар кьунва – абур имандал алай, Пак Руьгьдин къуватдалди рахазвай ва чпиз Аллагьди ашкара авурди амайбурузни ахъайзавай ксар я.

Пак – Пак Каламда и гафуни сифтени-сифте Аллагьдин лишанар къалурзава. Ам паталди кьилди чара авунвай, Гьадаз талукь тир затӀаризни гьакӀ лугьуда: Аллагьдин КӀвализ, ибадатдин вахтунда лазим жедай шейэриз ва Аллагьдиз икрамзавай инсанриз (Сифтегьан Икьрарда – Исраилдин халкьдиз, ЦӀийи Икьрарда – иманийрин КӀватӀалдиз). Ихьтин инсанриз чи таржумада «Аллагьдиз талукьбур» ва я «Месигьдиз талукьбур» лугьузва. Идалайни гъейри, и гафуни хсуси михьивилин ва Руьгьдин рекьяй тамамвилин виниз тир дережани къалурзава.

Пак Калам – кил. «Калам».

Пак Руьгь – кил. «Руьгь».

Пачагьлугъ – кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ».

Песагь сувар – са мус ятӀани чувудар Мисридин лукӀвиликай азад авун рикӀел хуьн яз гатфарин вахтунда къейд ийидай чувудрин кьилин суваррикай сад. Аллагьдиз икрам авун патал дегьзаманда Песагь суварик чувудар вири Исраилдай ва маса уьлквейрай Ярусалимдиз къведай. Песагьдилай гуьгъуьниз гьасятда ТӀили фарин сувар гатӀундай. Ам ирид юкъуз давам жедай. Са гьафтедин къене чувудри, Мисридай тади кваз катун ва а чӀавуз тинидик хемир кутадай мумкинвал авачирди рикӀел хкун яз, анжах хемир квачир фу недай. Инжилда Песагь ва ТӀили фарин суварар са сувар яз гьисабзава. Гьа йикъара Иса Месигь хашуниз янай ва Адал чан хтанай. Песагьдикай месигьияр патал кьилин сувар – Месигьдал чан хтай сувар хьана. «Песагь» гьакӀни и суварин нагьардизни, яни къурбанддин кӀелезни, лугьуда.

ПилатӀ – Римдин сердер. Исадиз кьиникьин жаза гайи чӀавуз ПунтӀи ПилатӀа Ягьудат вилаят идара ийизвай (чи аямдин 26–36-лагьай йисар). Гьукумдин амай вири идараяр гьадаз табий тир ва абуруз ада тестикь тавунмаз кьиникьин жаза гудай ихтияр авачир. Санлай къачурла, аданни чувудрин кьилевайбурун араяр къайибур тир. Вилаятда гъулгъулаяр тахьун патал ПилатӀ мукьвал-мукьвал чувудриз кӀандайвал авуниз мажбур жедай.

Рагьаб – Фелистин къачур чӀавуз чувудри Нунан хва Шуайдин гъилик кваз сад лагьайди яз кьур Еригьан шегьерда уьмуьр тухвай ява паб (кил. Нунан хва Шуай 2, 6-кь.).

Рагьил – чувуд халкьдин бан-буба Якьубан кьве папакай (Лиядихъ галаз санал) са паб. Адан тӀвар чувуд вири дидеяр къалурзавай ярж хьиз кьун адет хьанвай.

Ребби – И гафуни Аллагьдин ТӀвар къалурзава, И тӀвар алаз Аллагь Мусадиз ва исраилвийриз ашкара хьанай (ЭхкъечӀун 3:14-15). Ам дуьм-дуьз гьикӀ лугьудатӀа чаз малум туш.

Реббидин Суфра – Сифтегьан месигьияр, Иса Месигьдин гафариз муьтӀуьгъ яз, фу чӀук-чӀук авун ва чехир цун патал мукьвал-мукьвал кӀватӀ жедай. ИкӀ абуру Вич хашуниз ядалди вилик Месигьди Вичи гьа икӀ авурди, ва фазни чехирдиз Вичин Беденни Иви лагьайди рикӀел хкун яз ийизвай. Месигьди авур къурбанддик чпин пайни квайди тестикьарун патал, месигьийри гьа икӀ ийизвайди я. И саягъда суфра кутуниз лезгийри «гъейиф» лугъузва.

Рим – ЦӀийи Икьрарда къалурнавай вахтара Рим шегьерди Кьулан гьуьл элкъуьрна кьунвай гзаф уьлквеяр вичиз муьтӀуьгъ авунвай, гьабурукай яз Фелистинни. Римдикай кьиле пачагь авай чӀехи гьукуматдин меркез хьана. Фелистинда, амай табий уьлквейра хьиз, римвийри чпин кьушунар акъвазарнавай ва гьар са аксивилиз инсаф тийиз кар кьазвай. Идахъ галаз санал са пачагьлугъ хьуни уьлкведин жуьреба-жуьре паярин арада мадарат вилик финиз ва санай саниз цӀийи фикирар чукӀуниз рехъ ачухзавай. Рим шегьердин ватандашриз (абурукай яз илчи Павелазни) вири пачагьлугъдин чилерал кьетӀен ихтиярар ганвай, месела, дуванда абуруз чпин дуван анжах пачагьди авун тӀалабдай ихтияр авай.

Руьгь – Аллагьдин Руьгь. Адаз, Бубадизни Хциз хьиз, Аллагьдин вири ерияр хас я. Инжилдай аквазвайвал, Иса Месигьдихъ иман авур инсанри Пак Руьгь къачузва. Ада абуруз несигьатар ва къуватар гузва.

Садум (ва Гамур) – къадим шегьерар. Абурун агьалийрин явавилиз килигна Аллагьди абур цавун цӀалди канай. И тарихдикай Хьунухь ктабдин 19-лагьай кьиле ахъайнава.

Сакъаяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Меслегьатдин векилрикай гзафбур, чӀехи хахамар ва абуруз мукьва тир ксар, сакъаяр тир. Муькуь кӀеретӀдилай, фарисейрилай, чара яз, сакъайри Пак Каламдин нуфуз кваз кьазвай ва абур сиверай сивериз физвай кьисайрин чӀалахъ тушир. Кьилди къачуртӀа, абур Къияматдин юкъуз, Аллагьдин вилик акъвазун патал, вири кьенвайбурал чан хтунихъ агъазвачир.

Самарият – Фелистиндин вилаят. Ам Ярусалимдилай кефердихъ ва Галилейдилай кьибледихъ галай. Анин меркез шегьердин тӀвар Самарат тир. Са вахтара и вилаят Ашур пачагьлугъдик акатзавай. А чӀавуз маса уьлквейрай атай агьалияр и вилаятдиз ракъурнай. Уьлкведа амукьай исраилвийрин ва маса уьлквейрай куьч хьана атайбурун эвледрикай самариятвияр хьана.

Самариятвияр – Ягьудатдивай кефер пата, Самарият вилаятда уьмуьр тухузвай халкь. Самариятвийри, чувудри хьиз, Мусадин Къанун кваз кьазвай, амма адан гъавурда масакӀа акьазвай. Кьилди къачуртӀа, абуру Аллагьдиз икрам Ярусалимда ваъ, Гаризим дагъдал, чпин кьилин пакхана авай чкада ийидай. Чувудрини самариятвийри садбуру муькуьбур гьакъикъи диндивай къакъатнавайбур яз гьисабзавай ва садбур муькуьбурухъ галаз рахунни тийиз алахъдай.

Сарра – Ибрагьиман паб, абур кьведни санал Аллагьди хкянай. Хкядалди вилик адал Сара тӀвар алай, амма адаз Аллагьди цӀийи тӀвар гана – Сарра. Ада гъуьлуьхъ галаз сиягьатрин вири четинвилер пайна, Аллагьдиз вафа хуьз амукьна ва Ада гайи гафар кьилиз акъатунал вил алаз хьана. Вири уьмуьрда ам аялар тежез хьанай, анжах лап кьуьзуь хьайи чӀавуз ада Ибрагьимаз хва Исакь хана.

Сив хуьн – Пак Каламдин вахтара и келимади тӀуьникай тамамдиз къерех хьунухь, са кьадар вахтунда (адет яз, са йикъан къене) гьатта ядни хъун тавун къалурзавай. Гьа икӀ инсанди вич Аллагьдал ихтибардай, Адаз вичин вафа къалурдай, Адавай гъил къахчун ва куьмек тӀалабдай. Бязи йикъара вири чувудар патал сив хуьн мажбур кӀвалах тир, месела, гьар йисуз къейддай Регьимдин юкъуз. И юкъуз чувудри Аллагьдивай чпин гунагьрилай гъил къахчун тӀалабдай. Бязи чувудри, иллаки фарисейри, чпел алава яз сив хуьнар къачудай. Иманийрин кьилдин кӀватӀалдивайни, чпиз санал са гьихьтин ятӀани кьетӀен себеб аваз дуьаяр авун лазим хьайи береда, сив хуьз жедай.

Сигьан – Ярусалим шегьер алай кӀунтӀарикай сад. Инал Аллагьдин КӀвални алай. Гьавиляй Сигьан тӀварцӀи гагь-гагь Ярусалим ва гьакӀни виче Аллагьдихъ галаз эбеди яз михьи ксари уьмуьр тухудай цавараллай Ярусалим лагьай манаярни гузва.

Синагуг – чувудар санал кӀватӀ жедай кӀвал. Ана чувудри санал дуьа ийида ва Пак Калам кӀелда. Синагугда кӀватӀ хьайи вахтунда гьатта адетдин касдивайни Пак Каламдай са чӀук кӀелиз, ахпа вичи кӀелайдан баян ва я несигьат гуз, кӀватӀ хьанвайбурухъ элкъвена рахаз жедай. Аллагьдин КӀвале хьиз, синагугра къурбандар ийидачир. Чувудри уьмуьр тухузвай гьар са шегьерда гьич тахьайтӀа са синагуг жедай.

Синай – Синайдин зуракӀ-атӀадал (гилан Египет) алай дагъ. И дагъдал Аллагьди чувуд халкьдихъ галаз Икьрар кутӀунна ва адаз Муса арада аваз Къанун гана.

Сифтегьан Икьрар – кил. «Икьрар».

Смаил – пайгъамбар ва Исраилдин гьаким. Ада Шаулан ва ахпа Давудан кьилел, пачагьвал ийидай ихтияр гун яз, чӀем гуьцӀнай. Адан тарихдикай 1-Пачагьар (1-Смаил) 1–19-кьилера ихтилатнава.

Сулейман – Давудан хва, Давудалай гуьгъуьниз Исраилдин пачагь (чи аямдал къведалди 10 лагьай асир). Сулейман вичин арифдарвилелди машгьур хьанай. Ада пачагьвал авур аямда Исраилдин гьукуматди цуьк ахъайнай. Сулеймана Ярусалимда Аллагьдин сад лагьай КӀвал эцигнай. Акьван чӀавалди исраилвийри Аллагьдиз икрам санай-саниз тухузвай Гьалтунин Алачухда ийизвай. Сулейманан тӀварцӀихъ галаз Сифтегьан Икьрардин бязи ктабарни алакъада ава: Келимаяр, Муаллим, Манийрин Мани.

Сулейманан ширас – Аллагьдин КӀвалин дараматдин рагъэкъечӀдай патахъай авай ва чпел къав алай гуларин жерге. Аник гзаф инсанривай кӀватӀ жез хьун мумкин тир.

Таврат – Муса пайгъамбардин вад ктаб. И ктабра дуьнья халкь авуникай, сифте яз Аллагьдин ван хьайи муъминрикай, Исраилдин халкьдин тарихдикай, ам Мисрида (Египетда) лукӀвиликай азадна, адаз Къенан гуникай ва маса крарикай кхьенва. И ктабра гьакӀни Аллагьди Исраилдин халкьдиз авур весиятарни гьатнава. Къанунда авай виридалайни важиб авай къайдаяр Аллагьди Мусадив вугана ракъурна лугьуз, и ктабдиз «Мусадин Къанун» тӀварни ганва.

Тавратдарар – Къанун хъсандиз чидай ва адан тарсар маса чувудриз чирдай ксар. Тавратдарар халкьдин патай зурба гьуьрмет авай инсанар тир. Абурукай гзафбур Меслягьатдиз хкянавай.

Тилмиз – ЦӀийи Икьрарда Руьгьдин жигьетдай рехъ къалурзавай касдин, эвелни-эвел Иса Месигьдин, лап мукьва терефдарар.

Туба авун – Инсанди, вичин виликан уьмуьр гунагьар квайди ва Аллагьдиз лазим туширди кьатӀуналди, вичин гунагьрилай Аллагьдивай гъил къахчун тӀалабзава ва гележегда гунагьар хъийидач лагьана гаф гузва (кил. «Аллагьдин рекьел атун»).

ТӀвар – Пак Каламдин вахтара тӀвар ам нел алатӀа гьадан зат къалурзавай ибара хьиз кьабулзавай. Тилмизри са вуч ятӀани «Месигьдин тӀварцӀелай» ийизвайтӀа, абуру и кар Адан къастуналди ва Адан къуватдалди ийизвай.

ТӀили фарин сувар – кил. «Песагь сувар».

Фарисеяр – ЦӀийи Икьрардин вахтара чувудрин диндин кьилин хилерикай са десте. Абур неинки анжах са Пак Каламдин весиятар, гьакӀни чеб сивяй сивиз физ гзаф кьадарда авай кьисайрин макьсадар мукьуфдивди кьилиз акъудиз алахъзавай.

Харж кӀватӀдайди – чкадин агьалийрикай яз харж кӀватӀдай кас. Ада Римдин империядин хазинадиз налукар кӀватӀдай. Харж кӀватӀдайбуру мажусивиле авай Римдин гьукумдихъ галаз санал кӀвалахзавайвиляй, чувудриз абур гзаф такӀандай (икӀ санал кӀвалахун абурун Къанундихъ галаз кьазвачир). Идалайни гъейри, харж кӀватӀдайбуру агьалийривай абуру чпин чӀехибуруз гун лазим кьадардилай гзаф пул къачудай, артуханди чпиз тадай.

Хахам – Гьалтунин Алачухда ва Аллагьдин КӀвале къурбандар ийизвай ва диндин маса мажбурнамаяр кьиле тухузвай кас. Хахамар анжах Гьарунан эвледрикай жедай. Хахамар 12 дестедиз пай хьанвай ва абуру нубатдалди чпин везифаяр кьилиз акъудзавай. Хахамрин кьиле кьилин хахам акъвазнавай.

Хаш – Иса Месигьдин вахтара Римдин империяда виридалайни чӀехи тахсиркарвилер авур ксар кьиникьиз акъудун патал гъиликдай алат. Ам чиле акӀурнавай гулуникай ва дуьз пӀипӀ алаз адал тӀулаба алкӀурнавай кьулуникай ибарат я. Хашуниз ягъуниз акъуднавайбур хашунал кутӀундай ва я михер яна алкӀурдай, яргъалди фидай азабрик рекьин патал гьанал тадай; ихьтин жаза виридалайни гзаф зегьле тухудайди ва беябурвал галайди яз гьисабдай. Жаза кьилиз акъудзавай чкадал тахсиркарди вичин хашунин тӀулаба кьул вичи тухун лазим тир – гьа им «жуван хаш тухун» лагьай чӀал я. Иса хашуниз ягъайдалай гуьгъуьниз жазадин и алатдикай, аксина, Исадилай къвезвай хилас хьунин ва уьмуьрдин лишан хьана.

Хийир-дуьа – И гафуникай гзаф манайра аваз менфят къачун мумкин я. (1) Аллагьди инсандиз хъсан паяр гузва; (2) са касди масадаз Аллагьдин патай ихьтин паяр гун тӀалабзава; (3) чувуд чӀалал и гафунихъ пуд лагьай манани ава: и паяр агакьай касди разивилелди Аллагьдин тариф ийизва (таржумайра и манаяр жуьреба-жуьре гафаралди лугьузвай чкаяр тӀимил гьалтзавач).

Хиласвал – Пак Каламда и гафуни инсан ва я санлай са халкь душманрикайни хатавилерикай хилас авун яз Аллагьди гузвай куьмек къалурзава. Амма лап виниз дережадин метлебда и гафунихъ иманияр гунагьдин гьукумдикай азад авунин, Аллагьдихъ галаз рафтарвал ийидай ва эбеди уьмуьр къачуз жедай мумкинвал хьунин мана ава. Инжилди къалурзавайвал, ихьтин мумкинвал Иса Месигь хашунал кьиникьи ва ахпа Адал чан хтуни гузва. Месигьдихъ, Хиласкардихъ иман авуналди, инсанди хиласвал кьабулзава.

Худум – хеси авунвай итим. Къадим вахтара гзаф халкьарин пачагьрин гьаремар худумри хуьн адет тир (чувудрихъ ахьтинбур авачир). Гзаф вахтара худумрихъ пачагьдин тавханайра чӀехи нуфуз жедай, абур ана виниз тир дережада жедай, гьавиляй гзаф вахтара «худум» гаф «тавханайра къуллугъзавайди» лугьудай ибарадиз мукьва жедай.

Цаварин Пачагьлугъ – И ибара МатӀаялай атай Шад Хабарди мукьвал-мукьвал «Аллагьдин Пачагьлугъ» ибарадин чкадал гъиликзава (кил. «Аллагьдин Пачагьлугъ»).

Цик акахьун къачун – диндин лап важиб авай адетрикай сад. Цик акахьун къачуни инсан гьахъ-михьи хьун ва ада вич Аллагьдиз бахш авун къалурзава. Инжилда цик акахьун къачунин кьве жуьредикай лугьузва. Эвелдай Ягья пайгъамбарди Аллагьдин рекьел атай ва Аллагьдин къаст кьилиз акъудун къетӀ авур инсанрив цик акахьун къачуз тазвай. Иса Месигьдал кьена чан хтайдалай гуьгъуьниз цик акахьун къачунин метлеб мадни гзаф деринди хьана: инсан вичин виликан гунагьрив ацӀай уьмуьрдикай къерех жезва, налугьуди ам рекьизва, амма ахпа цӀийи уьмуьрда Месигьдихъ галаз сад яз уьмуьр тухун патал адал чан хквезва. ИкӀ цик акахьун къачурбурув Пак Руьгь агакьда.

ЦӀийи Икьрар кил. «Икьрар».

ЦӀуд-Шегьер – сад хьанвай цӀуд шегьер. Абур Галилей гьуьлуьвай кьибле пата, чувудри ваъ, маса халкьари уьмуьр тухузвай чкада авай.

Чан хкун – кил. «Чан хтун».

Чан хтун – беденда аваз уьмуьрдал хтун. Инжилдин вахтара гзаф чувудар Къияматдин юкъуз вири инсанрал чан хкведайдахъ ва абур Аллагьдин дувандин вилик акъваздайдахъ агъунвай. Амма кьейи инсанрал Исади гьасятда чан хкун ва ахпа Адал Вичелни кьейидалай кьулухъ чан хтун Ада къалурай аламатрикай лап чӀехиди тир.

Чувудар – Якьубалай арадал атанвай халкь. И гаф гагь-гагь «Исраилдин рухваяр», «исраилвияр» ибарайралди эвез ийизва.

Шад Хабар – Вичикай Сифтегьан Икьрарда лагьанвай Шад Хабардикай инсанриз муштулухар Иса Месигь чилел атай чӀавуз ганай. Ам Аллагьдиз инсанар кӀанзавайвиликай ва Ада абур патал чилел Вичин Хва ракъуруникай ибарат я; Иса Месигь хашунал кьин ва ахпа чан хтун себеб яз вири инсанар патал гунагьрикай ва эбеди ажалдикай хилас жедай рехъ ахъа хьана. И Хабардикай, лап эвелдилай эгечӀна, месигьийрин имандин бине хьанва.

Шагьидвилин Алачух – кил. «Гьалтунин Алачух».

Шемас – иманийрин кӀватӀалда къуллугъзавай кас. Абур иманийрин кӀватӀалда авай чпиз куьмек герек тир инсанрихъ гелкъвезвай (Крар 6) ва кӀватӀалдин кьиле акъвазнавайбуруз куьмекар гузвай.

Шуай – чувуд чӀалалди «Йешуа». Ам «Реббиди хиласзава» лагьай чӀал я. Мусадиз куьмекзавайди. Муса кьейидалай кьулухъ Нунан хва Шуай чувудрин регьбер хьана. Адан гъилик кваз чувудри Къенан – Аллагьди чпиз гуда лагьана хиве кьур уьлкве кьуна ва ана уьмуьр тухуз ацукьна. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Эбеди уьмуьр – ЦӀийи Икьрарда чилин винел даим яз ваъ, цӀийи дуьньяда Аллагьдихъ галаз гуьзел ва са къайгъуни авачир уьмуьр тухуниз икӀ лугьузва. Иманияр патал ихьтин уьмуьр гьеле чи дуьньяда амаз, чилел абурув ажал агакь тавунмаз гатӀун жезва, амма а уьмуьр Аллагьди абуруз чилел абурун уьмуьр куьтягь хьайила, тамамдиз багъишда.

Эсав – Исакьан хва, Якьубан чӀехи кьветхер-стха. Садра, гишин хьанваз, ада вичин сифтегьанвал Якьубаз чӀиргъиндихъ маса ганай. Идалай гуьгъуьниз Якьуб сифтегьанди яз гьисабиз хьанай.

Юнус пайгъамбар – Аллагьдин пайгъамбар. Юнус пайгъамбардин ктабди Аллагьди ам исраилвийрин душман тир инсаф гвачир Ашур пачагьлугъдин меркез Ниневидиз ракъуруникай суьгьбетзава. Юнусаз, и тапшуругъдикай кьил къакъудна, гимида аваз маса патахъ физ кӀан хьанай, амма Аллагьди гимидал тӀурфан ракъурнай, ахпа гьуьлуьн зурба гъетре Юнус туькьуьннай ва ам гъетрен къене пуд юкъуз хьанай. Ахпа гъетре ам вичин къеняй ахкъуднай, ва ам Ниневидиз рекье гьатнай.

Юсуф – (1) Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин халкьдин кьве тайифа хьана: Ифраим ва Манаше (кил. Хьунухь ктаб 37–50). Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. (2) Иса хайи Руш Майраман гъуьл. Гьа вахтарин адетри къалурзавайвал, чувудри ам Исадин буба яз гьисабзавай.

Ягьуд – Якьубан цӀикьвед хцикай сад. Адалай Исраилдин тайифайрикай сад хьана. А тайифа авай Исраил уьлкведин вилаятдиз, Ягьудан тӀвар себеб яз, Ягьудат тӀвар гана. Исраилдин пачагь Давуд ва адан эвлед Иса Месигь Ягьудан тайифадикай тир. Абур кьведни Ягьудатдин Бетлегьем шегьерда дидедиз хьана. Гуьгъуьнлай ихьтин тӀвар гзаф маса инсанрални эцигнай. Инал, кьилди къачуртӀа, Месигь маса гайи тилмиз Ягьуд Искариятан тӀвар кьаз жеда.

Ягьудат – Фелистиндин кьибле пата авай вилаят. Адал и тӀвар Исраилдин тайифайрикай садан бан-буба тир Ягьудан тӀварцӀелай атанва.

Ягья – (1) «Инсанрив цик акахьун къачуз тазвай Ягья» (кил. «Цик акахьун къачун»). Чи таржумада и ибара «Ягья пайгъамбар» яз ганва. Месигь къведайдакай виликамаз лагьай ва Ада Вичин къуллугъ ийиз гатӀунай вахтунин лап эвелда Адав цик акахьун къачуз тур пайгъамбар. Месигьдин гафарай, Ягья «папари ханвайбурулай» виридалайни чӀехиди тир. (2) Илчи Ягья, Зебедеян хва ва илчи Якьубан стха, Месигьдин цӀикьвед тилмиздикай сад. Исадиз ам кьетӀендаказ кӀандай. Ам Шад Хабар, пуд чар ва Керемат ктабар кхьей кас яз кьабулун адет хьанва. Ихьтин тӀвар маса ксарални алай.

Якьуб – Исакьанни Ребекъадин кьве хцикай сад. Якьуб вичин кьветхер-стха Эсавалай гуьгъуьниз ханатӀани, Аллагьди гьам хкяна. Якьубаз сифте яз хайи хцин ихтиярар гана. Адан цӀикьвед хцикай чувуд халкьдин цӀикьвед тайифа арадал атана. Якьубаз Аллагьди гайи «Исраил» тӀвар адан эвледрал – чувуд халкьдал акьалтна. Гуьгъуьнлай и тӀвар маса ксарални эцигнай, месела, Исадин илчийрикай садал.

ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар – чувудрин диндин кьилин суваррикай сад. Ам Песагь сувар къейд авуна яхцӀурни цӀуд югъ алатайдалай гуьгъуьниз, бегьер кӀватӀ хъувурдалай кьулухъ кьиле тухудай. И суварин юкъуз Месигьдин тилмизрик Пак Руьгь акатдай.

Яшай пайгъамбар – Сифтегьан Икьрардин лап машгьур пайгъамбар. Ада чи аямдал къведалди VӀӀӀ лагьай асирда уьмуьр тухвана. Иса Месигь чилел хадалди 700 йис кьван амаз Яшай пайгъамбарди Исадин уьмуьрдин гзаф вакъиайрикай виликамаз лагьанай.

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Пулунин дережаяр

2. Заланвилинни къенен кьадарар

3. Мензилдин кьадарар

Заланвал / Кьадарар

Пулунин дережаяр

Ракьун пулар | Гьикьван ятӀа | Куькай ятӀа
Талант | 6000 динар | гимиш
Гимиш манат | 100 динар | гимиш
Кьуд драхма | 4 динар | гимиш
Кьве драхма | 2 динар | гимиш
Гимишдин пул | 1 динар | гимиш
Динар | 1 динар | гимиш
Къара пул | 1/16 динар | цур
Кепек | 1/64 динар | цур
Чет кепек | 1/128 динар | цур

1 динар адетдин зегьметкешдин са йикъан мажиб тир.

Заланвилинни къенен кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Гирванка | 330 г
Киле | 1,1 литр
Сатун | 13 литр
Бат | 29 литр
МетратӀас | 32 литр
ЧкӀур | 400 литр

Мензилдин кьадарар

ТӀварар | Гьикьван ятӀа
Кьуьнт | 46 цм
ЮкӀ | 71 цм
Истад | 185 м
Кишдин мензил | 925 м

Тафаватар

ЦӀийи Икьрар

Тафаватар

Инал чна чи таржумада гъиликнавай текстерилай тафават тир ва чеб гъилелди кхьенвай маса ктабра авай чкаяр къалурзава:

МатӀ. 5:44

Амма За квез лугьузва хьи, жуван душманарни кӀан хьухь, куьн хурук кутазвайбурун гьакъиндай дуьа ая. Квез лянет ийизвайбурукай хъсандиз рахух ва куьн такӀанбуруз хъсанвилер ая.

МатӀ. 6:6

Дуьа ийидайла, жуван кӀвализ гьахьна, рак агална жуван чинебан Бубадиз дуьа ая. Чинебанди яз аквазвай ви Бубади ваз аквадай суваб ийида.

МатӀ. 6:13 | Темягьрикай яргъаз ая, шийирдикай хуьх На чун.

МатӀ. 17:20-21

– Куь иман зайиф тирвиляй, – лагьана Ада, – За квез рикӀивай лугьузва: куь иман финдин твар кьван авайтӀа, квевай и дагъдиз «Инлай анихъ хьухь» лагьана эмир гуз жедай, дагъни анихъ жедай. Квехъ ахьтин иман аватӀа, квелай алакь тийидай гьич са карни жедач. И жин масакӀа ваъ, анжах дуьадалдини сив хуьналди чукуриз жеда.

МатӀ. 18:10-11

Килиг гьа, ихьтин гъвечӀибурув рикӀивай эгечӀ, абурун малаикар датӀана цавараллай Зи Бубадин вилик ква. Инсандин Хва, телеф хьанвайбур жагъана, абур хиласиз атанвайди я.

МатӀ. 23:13-14

Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне инсанриз Цаварин Пачагьлугъдиз фидай рак агална. Я куьн аниз гьахьзавач, я аниз физ кӀанзавайбур куьне ахъайзавач. Гуж я квез хьанвайди, тавратдарарни фарисеяр, кьве чин алайбур! Куьне хендедайрин кӀвалер незва ва кьве чин алаз яргъалди дуьа ийизва: гьа кардай квез генани чӀехи дуван ийида.

МатӀ. 25:30

И виже текъведай лукӀ мичӀи къецел гадара, ана жедайди шел-хвал ва сарар регъуьнар я. Нихъ ван къведай япар аватӀа, гьадаз ван атурай!

Мрк. 7:15-16

Къецяй инсандин къенез физвай гьич са затӀунивайни ам чиркин ийиз жедач, инсан чиркин ийизвайди адай вичяй акъатзавай гафар я. Нихъ япар аватӀа, гьадаз ван атурай.

Мрк. 9:43-44

Ви са гъили вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве гъил кваз жегьеннемдин хкахь тийидай цӀуз аватдалди са гъил кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 9:45-46

Ви са кӀвачи вун гунагь ийидай йикъаз гъизватӀа, вуна ам атӀутӀ: кьве кӀвач кваз жегьеннемдин цӀуз аватдалди са кӀвач кваз даим ацӀай уьмуьрдиз гьахьун хъсан я. Жегьеннемда, лагьайтӀа, сурун пӀаркӀвни рекьидач, цӀайни хкахьдач.

Мрк. 11:25-26

Квез са никай ятӀани хъел аваз хьайитӀа, дуьаяр ийизвай чӀавуз а касдилай гъил къахчу, цавараллай куь Бубадини куь тахсиррилай гъил къахчуда. Куьне гъил къахчун тавуртӀа, цавараллай куь Бубадини куь гунагьрилай гъил къахчудач.

Мрк. 15:27-28

Адахъ галаз санал кьилдин хашариз кьве къучини янай: сад Адан эрчӀи, муькуьдини – чапла патахъай. Пак Каламдин гаф кьилиз акъатна: «Ам зулумкаррикай яз гьисабна».

Мрк. 16:9-20 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 17:35-36

Кьве папа са регъве техил регъведа: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада. Кьвед никӀе жеда: абурукай сад къахчуда, муькуьди тада.

ЛкӀ. 22:43-44 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

ЛкӀ. 23:16-17

ГьакӀ хьайила, за Адаз са-кьве къамчи вегьена ахъая лагьана эмирда. Адаз кӀанзавайдини суварин йикъаз талукь яз къазаматда авай са кас ахъай хъувун тир.

ЛкӀ. 23:34 | Нуькерри Исадин пекер чип вегьена чпин арада пайна.

Ягь. 5:3-4

А кьурарик гзаф азарди кьунвайбур: буьркьуьбур, кьецӀибур, фалужди ягъайбур къатканвай. Гагь-гагь Реббидин малаик эвичӀдай ва ада цик ктаддай. Гьа чӀавуз цик акахьун къачур сад лагьай кас гьихьтин хьайитӀани азардикай сагъ хъжедай.

Ягь. 7:53–8:11 | И аятар лап къадим гъилин кхьинра гьалтзавач.

Кр. 7:36-37

Атана абур яд авай чкадив агакьна. «Ингье, ина ядни ава, – лагьана худумди, – Цик акахьун къачудайла, зи вилик пад ни кьада?» «Вири рикӀелди иман ийизватӀа, цик акахьун къачуртӀа жеда» лагьана ФилипӀа. «Иса Месигь Аллагьдин Хва тирдахъ за иман ийизва» жаваб яз лагьана везирди.

Кр. 15:33-34

Абур ана са кьадар вахтунда амукьна, ахпа стхайри абуруз хийир-дуьа авуна, абур иниз ракъурай ксарин патав рекье хтуна. Силава гьана амукьун кьетӀна Ягьуд лагьайтӀа, Ярусалимдиз хъфена.

Кр. 24:6-8

Ам гьатта чи Аллагьдин КӀвал чиркин ийизни алахънай. Гьа чӀавуз чна ам кьунни авунай ва, чи Къанундикай бине кьуна, адан дуван ийиз кӀан хьанай. Анжах кьушундин кьилевай Лисиди атана чӀехи зулумдалди ам чибурун гъиляй ахкъудна ва ви кьилив ракъурна. Чазни ви патав атун эмирна. Вуна адавай силис кьурла, чна адак тахсирар кутун дуьз кар тирдахъ вунни чӀалахъ жеда.

Кр. 28:28-29

«ГьакӀ хьайила, квез чир хьухь хьи, инсаният хилас хьуникай хабар Аллагьди мажусийрал ракъурзава. Гьабуру ябни гуда». Абур чпи чпин арада гьуьжетар ийиз-ийиз хъфена.

1-Птр. 4:14

Месигьдин ТӀвар кьунай куь намусдик хкуьрзаватӀа, квел нуьсрет ала, им акӀ лагьай чӀал я хьи, баркалладин Руьгьди – Аллагьдин Руьгьди – квел бине кьунва. Абуру Аллагьдиз асивалзава, куьне, лагьайтӀа, Ам машгьурзава.

1-Птр. 4:16

Амма са ни ятӀани месигьи яз азаб чӀугвазватӀа, къуй адаз регъуь тахьурай, вичин кьадар-къимет ихьтинди я лугьуз Аллагьдиз шукур авурай.

1-Ягь. 5:7-8

Цавал пуд шагьид ала: Буба, Гаф ва Пак Руьгь. И пудни – сад я. Чилелни пуд шагьид ала: Руьгь, яд ва иви, абуру пудани гьа садакай шагьидвал ийизва.

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

ЦӀийи Икьрар

1. Фелистин Иса Месигьдин девирда

2. Римдин империя Иса Месигьдин девирда

3. Ярусалим Иса Месигьдин девирда

4. Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

5. Илчи Павелан сиягьат 1,2

6. Илчи Павелан сиягьат 3,4

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

Фелистин Иса Месигьдин девирда

Римдин империя Иса Месигьдин девирда

Ярусалим Иса Месигьдин девирда

Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

Илчи Павелан сиягьат 1,2

Илчи Павелан сиягьат 3,4

Table of Contents

ЦӀийи Икьрар: Керемат

Сифте гаф

Керемат

- Гьахьун
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22

Пак Каламдин ктабар

- Сифтегьан Икьрардин ктабар

- ЦӀийи Икьрардин ктабар

Гафарган (ЦӀийи Икьрар)

Абба
Агъа дуьнья
Адам
Алачух
Аллагь кьатӀу́н
Аллагьдин КӀвал
Аллагьдин КӀел
Аллагьдин Пачагьлугъ
Аллагьдин рекьел атун
Аллагьдин Хва
Аллагьдин хъел
Алфани Омега
Амин
Аси
Асия вилаят
Афинаяр
Бабил
Багьал-Зевул
Баркалла
Бахтавар
Берекат
Билъам
Буба
Бунъямин
Бут
Галилей
Галилейдин вир
Гамур
Гевгьер
Гунагь
Гъилер эцигун
Гьабил
Гьалтунин Алачух
Гьарун
Гьахъ-михьивал
Гьахъ-михьивилиз акъудун
Гьируд
Давуд
Давудан Хва
Дуьа
Ермиягь пайгъамбар
Жегьеннем
Женнет
Жинер
Жузам
Забур
Зейтун пел
Зинавал
Ибадат
Иблис
Ибрагьим
Икьрар
Икьрардин сандух
Илчияр
Ильяс пайгъамбар
Иман
Имани
Иманийрин кӀватӀал
Инсандин Хва
Иса
Исакь
Исраил
Ишай
Ишара
Калам
Керемат
Киш югъ
Кумайрин сувар
Къабил
Къанун
Къенан
Къияматдин югъ
Къурбанган
Къурбанд авун
Кьилин хахам
Кьиса
КӀел
Левияр
Лут
Мажуси
Майрам
Малаик
Мангьу
Мелик-Садикь
Месигь
Месигьдихъ галаз сад хьун
Месигьи
Меслягьат
Миллетбаз
Мисри (Египет)
Михьи
Муса
Муъмин
Муьгьуьббат
Нинев
Нуьгь
Нуьсрет
Пайгъамбар
Пак
Пак Калам
Пак Руьгь
Пачагьлугъ
Песагь сувар
ПилатӀ
Рагьаб
Рагьил
Ребби
Реббидин Суфра
Рим
Руьгь
Садум (ва Гамур)
Сакъаяр
Самарият
Самариятвияр
Сарра
Сив хуьн
Сигьан
Синагуг
Синай
Сифтегьан Икьрар
Смаил
Сулейман
Сулейманан ширас
Таврат
Тавратдарар
Тилмиз
Туба авун
ТӀвар
ТӀили фарин сувар
Фарисеяр
Харж кӀватӀдайди
Хахам
Хаш
Хийир-дуьа
Хиласвал
Худум
Цаварин Пачагьлугъ
Цик акахьун къачун
ЦӀийи Икьрар
ЦӀуд-Шегьер
Чан хкун
Чан хтун
Чувудар
Шад Хабар
Шагьидвилин Алачух
Шемас
Шуай
Эбеди уьмуьр
Эсав
Юнус пайгъамбар
Юсуф
Ягьуд
Ягьудат
Ягья
Якьуб
ЯхцӀурни цӀуд лагьай йикъан сувар
Яшай пайгъамбар

Заланвал / Кьадарар - ЦӀийи Икьрар

- Пулунин дережаяр
- Заланвилинни къенен кьадарар
- Мензилдин кьадарар

Тафаватар

Картаяр - ЦӀийи Икьрар

- Фелистин Иса Месигьдин девирда
- Римдин империя Иса Месигьдин девирда
- Ярусалим Иса Месигьдин девирда

- Иса Месигьдин девирда Ярусалимда авай Аллагьдин КӀвал

- Илчи Павелан сиягьат 1,2

- Илчи Павелан сиягьат 3,4